Məqalələr

Cəmiyyətdə sosial dialoqa ehtiyac zərurəti: intihar hadisələri nümunəsində

avatar
Aqşin Məmmədov / Elnarə Qəribova
2019-09-24

A.Məmmədov Bakı Dövlət Universitetində bakalavr və magistratura, AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunda doktorantura  təhsili alıb. Filologiya üzrə fəlsəfə doktorudur. Milli-ideoloji məsələlər, etnik və dini azlıqlar, təhsil, elm və dil siyasəti və s. istiqamətlərdə tədqiqatlar aparır. 

 

 E.Qəribova - Hüquq  təhsilini Bakı Dövlət Universitetində, doktorantura təhsilini isə Ankara Universitetinin Avropa İttifaqı və beynəlxalq iqtisadi münasibətlər fakültəsində Avropa İttifaqı hüququ ixtisası üzrə almışdır. Tədqiqat istiqamətləri: Avropa İttifaqı hüququ və münasibətləri,  konstitusional hüquq və vətəndaşlıq, insan hüquqları, miqrasiya prosesi, avropalılaşma, Avropa kimliyi və s.

 

 

Dünya Psixiatriya Assosiasiyası XXI əsri “depressiya və intiharlar əsri” adlandırıb. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) isə 2030-cu ilə qədər depressiyanın səbəb olduğu yükün dünyada qlobal böhran səviyyəsində olacağını bildirib. ÜST-ün son illər apardığı tədqiqatların nəticəsi əsasında hazırladığı məlumata görə, hər il dünyada təqribən 800.000-dən çox insan intihar edir. Hazırda dünyada hər 40 saniyədə 1 intihar hadisəsi baş verir. Hər gün təxminən 3 min insan həyatına qəsd edir. Əslində isə özünəqəsdə cəhd edənlərin sayı bundan dəfələrlə çoxdur. Düşündürücü məqam dünya üzrə intihar hadisələrində "gəncləşmə" tendensiyasının müşahidə edilməsidir. Belə ki, yaşı 15-29 olan gənclər arasında intihar 2016-cı ildə ikinci ölüm faktoru olmuşdur. Bu rəsmi statistikadır. Həqiqi vəziyyət isə bəlkə, bundan da acınacaqlıdır. Sui-qəsd nəticəsində həyatdan köçənlərin sayı müharibələrdə həlak olanların və zorakılıq nəticəsində ölənlərin sayını üstələyir. Yəni problem artıq epidemiya xarakteri almışdır.

 

Kənardan quru statistika kimi görünən bu rəqəmlərin arxasında əslində canlı insanlar və onların yarımçıq qalmış arzuları durur. Bəs cəmiyyətdə gündən-günə artan intiharların səbəbi nədir? İnsan özünü niyə öldürür?

 

İntiharların  statistikası ilə bağlı dünyada vəziyyət

 

İntihar heç bir demoqrafik və ya sosial-iqtisadi sərhəd və ölkə tanımır. Böyük və ya kiçik, varlı və ya yoxsul - fərqi yoxdur, bütün ölkələrdə intihar halları fərqli nisbətlərdə müşahidə edilir. Ümumilikdə dünya ölkələri üzrə ölüm halları arasında intiharların dəqiq statistikasını aparmaq da mümkün deyil. Çünki bəzi ölkələr baş verən intihar halları ilə bağlı statistikanı və səbəbləri bəzən dəqiq aparmır, yaxud ÜST və digər beynəlxalq təşkilatlara ümumiyyətlə təqdim etmirlər. Lakin hər bir halda  BMT-nin Uşaq Fondu (UNİCEF),  Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı  (World Health Organization) və Dünya Psixiatriya Assosiasiyasının (World Psychiatric Association) təqdim etdikləri mövcud statistika insanların intihar etməsinin səbəblərini öyrənmək və anlamağın bəşəriyyətin gələcəyi üçün nə dərəcədə gərəkli olduğunu  göstərir.

 

İlk növbədə qeyd edək ki, ölkələr intihar faktlarının başvermə səbəblərinə görə üç qrupa ayırılır: 1-ci qrupa bir ildə əhalisinin hər 100 min nəfərindən 10-nun (Almaniya, Böyük Britaniya, Norveç, Rumıniya, Malta, Küveyt və s.), 2-ci qrupa 10-20 nəfərinin (Estoniya, Finlandiya, Fransa, Serbiya, Avstriya, İrlandiya, Senegal, Çex Respublikası, Rusiya, Belarus, Polşa və s.), 3-cü qrupa 20-dən çoxunun özünə qəsd etdiyi ölkələr (Şrilanka, Monqolustan, Qazaxıstan, Litva, Anqola,  Cənubi Koreya, Surinam, Fil dişi sahilləri, Latviya) daxildir. Keçmiş sovet respublikalarından Qaxaxıstan, Litva, Rusiya, Latviya, Ukrayna, Belarus intiharların sayına görə irəlidə gedirlər. Azərbaycanda intihar halları digər ölkələrlə müqayisədə az müşahidə edilsə də (ÜST-ün siyahısında 167-ci yer), son illər xüsusilə yeniyetmə və gənclər arasında intihar hallarının artması düşündürücü məqamlardan xəbər verir.

 

Dünyada intihar hallarını xarakterizə etmək üçün ÜST-ün 2000-ci və 2015-ci illər üçün qiymətləndirmələrinə nəzər yetirmək kifayətdir.  Belə ki, 2000-ci ildə dünyada 748 min insan intihar edib, bunlardan 479 mini kişi və 269 mini qadın olmuşdur. 2015-ci ildə isə 788 min insan intihar edib: 504 min kişi və 284 min qadın. Orta hesabla qadınlar intihar hallarının 36%-ni, kişilər isə 64%-ni təşkil ediblər.

 

 

2000-ci ildən 2015-ci ilədək dünyada intiharların ümumi sayı 40.000-ə çatıb, eyni zamanda, qlobal dünya əhalisi 6.1 milyarddan 7.3 milyard insan arasında artmışdır. Bölgələr üzrə fərqli mənzərənin şahidi oluruq. Məsələn, Afrika bölgəsində intihar sayı artdığı halda, Sakit okeanının qərb bölgəsində əhəmiyyətli dərəcədə azalma müşahidə edilir. 2000-ci ildə 100 min əhaliyə düşən intiharların qlobal ölüm nisbəti 12,2, 2015-ci ildə isə 10,7 nəfər olmuşdur.

 

Dünyada yeniyetmə və gənclər arasında intihar hallarının nisbətinə gəlincə isə qeyd edək ki, son illərdə 10-14 yaşlı uşaqlar arasında intihar hadisəsi hər il 100 min adam başına 3-4, 15-19 yaşlı uşaqlar arasında isə 19-20 hadisəni təşkil edir. Xəstəliklərin İdarə Edilməsi Mərkəzi (CDC) tərəfindən 2018-ci ildə aparılmış araşdırmaya əsasən, intihar 15-34 yaş arası insanlar arasında ikinci ölüm səbəbidir. Hesabatda qeyd olunur ki, 1999-cu ildən 2018-ci ilə qədər olan dövrdə dünyanın əksər ölkələrində intiharların sayı artmışdır.

 

  

 

ÜST-ün 2015-ci il üçün tərtib etdiyi reytinqə görə, intiharların say nisbətinə görə Rusiya 18,25 hadisə ilə 16-cı yerdə qərarlaşıb. ÜST və UNİSEF  kimi beynəlxalq təşkilatların məlumatlarına əsasən, Qazaxıstan 10 ildir ki, yeniyetmələr arasında intiharların sayı ilə müqayisədə dünyanın ilk beş ölkəsi arasında yer alır. Hal-hazırda 27,74 intihar hadisəsi ilə 4-cü sırada yer alan Qazaxıstanda yeniyetmələr arasında intiharların pik nöqtəsi 2008-ci ildə yaşanıb. Həmin vaxt Qazaxıstan 15-19 yaşlı oğlan və qızlar tərəfindən törədilmiş intihar sayına görə ilk yerləri tutub. UNİCEF-in hesabatında da qeyd olunur ki, Qazaxıstan bir neçə ildir ki, intihar edən yeniyetmələr və gənclər arasında ölümün aparıcı səbəblərindən biri olan ölkələr qrupundadır.

 

Qazaxıstan Baş Prokurorluğunun məlumatlarına görə, könüllü həyatdan ayrılan və ya bunu etməyə çalışan uşaq və yeniyetmələrin psixoloji portretini hazırlayarkən müəyyən edilmişdir ki, onların 70 %-i zehni cəhətdən sağlamdır, 25%-i ictimai davranış qrupunda, 5%-i isə intihar davranışları üzrə risk qrupunda yer almışdır.

 

İntiharın növləri və səbəbləri

 

Ümumi olaraq intiharın sosial-psixoloji tərəfdən 3 növü olduğu qeyd edilir: affektiv, demonstrativ və real. Adətən qeyd edilir ki, intiharın törədilmə vasitəsi intiharın növünü müəyyənləşdirir. Misal üçün, intihar edən şəxs özünü pəncərədən atıbsa, bu, demonstrativ intihardır. Əgər şəxs özünü asaraq intihar edibsə, bu, real intihardır. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, intiharın vasitəsi heç də hər zaman intiharın növünü müəyyənləşdirmir. Çünki bəzi intihar hallarında demonstrativ intihar edənlər özünü asaraq, bəzi real intihar edənlərin içində isə özünü hər hansı bir yüksəklikdən ataraq öldürənlər olub. Həmçinin o da müəyyən edilmişdir ki, intiharın vasitəsi heç də növünə görə deyil, bir çox hallarda şəxsiyyətin tipinə görə də  dəyişə bilər. Belə ki, əgər bir insan özünü atırsa, bu, heç də o demək deyil ki, intihar edən demonstrativdir. Bu, onun şəxsiyyət tipinə görə emosional, çılğın xarakterə malik şəxs olmasından irəli gələ bilər. Nəticə etibarilə müəyyən olmuşdur ki, intiharin növü çox hallarda onun törədilmə vasitəsilə  deyil, şəxsiyyətin tipi ilə əlaqədardır. Beləliklə:

 

1. İntiharın törədilmə vasitəsi növünə təsir etmir.

 

2. Vasitə şəxsiyyət tipi ilə əlaqədardır.

 

Bundan başqa, digər bir prinsipə görə, intiharları psixiatriya elmində ənənəvi olaraq iki qrupa bölürlər: monoloji ("monoloq" sözündən) və dialoji ("dialoq" sözündən) intiharlar. Monoloji intiharlara həqiqi intiharlar da deyilir. Bu intiharlar həmişə gözlənilməz olur, ətrafdakılar üçün məntiqsiz görünür.

 

Dialoji intiharlarda isə həmişə “dialoq” olur. İntihar etmək istəyən şəxs xəbərdarlıqlar edir, məktub yazır və s. Bəzən buna “şantaj intiharları” da deyirlər. “Lakin buna “imdad harayı” da demək olar.

 

Beyindəki serotonin maddəsinin (“xoşbəxtlik hormonu”) azalması intihar ehtimalını artırdığından, xərçəng, ürək xəstəliyi, AİDS kimi xəstəliklərə tutulan insanların intihar etmə ehtimalı daha çox olur. Ancaq intiharları tək bu amillə bağlamaq da düz olmaz, çünki insan müxtəlif səbəblərdən özünə qəsd edə bilər, məsələn: ailədaxili münaqişələr, psixi pozuntu, sosial vəziyyət, bioloji və genetik amillər, şiddətə meyillilik, özünəqapanma, təklik sindromu və s. intihara gətirib çıxara bilər.

 

Beynəlxalq Səhiyyə Təşkilatının rəqəmlərindən görünür ki, dünyada cəmi 4 ölkə (Çin, Banqladeş, Bosniya və Hersoqovina, Qrenada) istisna olunmaqla, qalan ölkələrdə kişilər sui-qəsdə qadınlarla müqayisədə daha çox meyllidir. Bunun da əsas səbəbi kişilərin həyat sevgisinin qadınlarla müqayisədə zəif olması deyil, onlar arasında alkoqolizmin və narkomaniyanın, sağalmaz xəstəliklərin, tənhalıq, başqalarına lazımsızlıq hissini daha geniş yayılmasıdır.

 

Qlobal intiharların təxminən 20%-i pestisidlərin özünü zəhərləməsi nəticəsində baş verir. Aşağı və orta gəlirli ölkələrdə xüsusilə kənd yerlərində intiharların ümumi metodları asılmaq və və odlu silahdır.

 

İntiharların əsas səbəblərindən də biri depressiyadır. Depressiyanın ən ağır fəsadı özünəqəsddir. İnsan həyatdan həzz almırsa, ölüm haqqında düşünməyə başlayır. Xüsusilə son vaxtlar "gəncləşən" intiharların əsas səbəbi depressiyadır. Tam formalaşmayan psixikada - uşaqlarda, yeniyetmələrdə, bir qədər infantil olan insanlarda kəskin emosional reaksiya, acıq, etiraz hissi intihara gətirib çıxarır. İndiki gənclik zərərli hipnoz altındadır. Gənclərdə həyatı qiymətləndirmək hissi azalıb. Özünü reallaşdıran, aktuallaşdıran, inkişaf edən insan problemə tramplin kimi baxır, bunun əksinə özünə inamı, gələcəyə ümidi olmayan insan bütün problemlərə neqativ yanaşır. Bu cür hallar xüsusilə ən həssas - keçid yaş dövrünü yaşayan uşaqlar arasında yaşanır. O, dar çərçivəyə düşdüyündən, özünü reallaşdıra, tapa bilmədiyinə, mənasız həyat tərzi keçirdiyinə görə tez-tez depressiya halına düşür və sonda intihara əl atır. Bunun üçün  gənclərin həyat tərzinin dinamikləşməsi, daha aktiv və maraqlı olması vacibdir. Həyatı rəngarəng olan insan ondan qopmağa çalışmayacaq. Hətta ən çətin situasiyalarda belə özünə çıxış yolu tapa biləcək.

 

İntihar hallarının əsas səbəblərindən biri də informasiya əsrində yaşamağımızdır. İnternetdən hədsiz dərəcədə asılılıq insanlarda tez bir zamanda həyatdan bezmək, doyum nöqtəsinə çatmaq, cəmiyyətdən təcrid olunmaq, özünə qapanmaq və s. bu kimi hallara gətirib çıxarır. 

 

Mütəxəssislər intiharların bir səbəbini də cəmiyyətdəki gərginlik və buna rəvac verən maddi dəyərlərin önə çıxmasında görürlər. Əgər cəmiyyətdə maddi dəyərlər mənəvi dəyərləri sıxışdırıb önə keçirsə, çoxlu gərginliklər yaranır, xoşagəlməzliklər meydana çıxır. Belə cəmiyyətdə ilbəil təkcə intiharlar deyil, həm də boşanmalar, ailə üzvlərinin bir-birini öldürməsi, aldatmalar artır.

 

Sosioloji tədqiqatları göstərir ki, özünə sui-qəsd edənlərin 75%-dən çoxu öz niyyətlərini müxtəlif tərzdə əvvəlcədən bildirir. Onlar öz niyyətlərini başqaları ilə söhbət zamanı üstüörtülü şəkildə olsa da ifadə edir, ətrafdan bir növ kömək istəyirlər. Biz özümüz “həyatdan bezmişəm”, “bu nə gündür düşdüm”, “baş götürüb getmək istəyirəm”, “tələbim yerinə yetirilməsə, özümü yandıracağam” deyən adamlara az rast gəlmirikmi? Axı, bunu deməklə, onlar bizdən kömək diləyirlər! Bununla bizim diqqətimizi öz problemlərinə cəlb etmək istəyirlər. Biz isə, əksər hallarda bu siqnallara biganə yanaşır, zarafata salırıq. Amma, sadə bir təsəlli sözü ilə biz böyük fəlakətin qarşısını ala bilərik.

 

İntiharlar daha çox hansı ölkələrdə baş verir?

 

ÜST-ün məlumatına görə, 2016-cı ildə qlobal intiharların 79%-i aşağı və orta gəlirli ölkələrdə baş verib. Lakin inkişaf etmiş ölkələr üzrə statistika bu ölkələrdə də intihar hallarının artdığını göstərir.

 

Ümumilikdə intiharların artması qlobal meyildir. Əgər ÜST-ün təqdim etdiyi reytinqə diqqət yetirsək, görərik ki, İsveç, Belçika, Yaponiya kimi inkişaf etmiş ölkələr siyahıda intihar sayına görə ilk 20-likdə qərarlaşıblar. Əksinə, Grenada, Barbados, Bruney, Antigua kimi inkişaf etməkdə olan ölkələrdə iqtisadi-sosial vəziyyətin hansı səviyyədə olması hamıya məlumdur. Başqa bir misal: ABŞ-da 2012-ci ildə intihar edən amerikan əsgərlərinin sayı müharibədə ölənlərin sayından çox olmuşdur.

 

 

San Fransiskoda Golden Gate körpüsü, Yaponiyada Aokiqahara meşəsi, İngiltərənin Biçi Hed və Torontonun Prins Edvard Viaduktu dünyada bu günə qədər ən çox intihar hadisəsinin yaşandığı nöqtələrdir. Məsələn, 1937-ci ildən 2010-cu ilə kimi Golden Gate ("Qızıl qapılar") körpüsündən 1300-dən çox insan intihar edib. İntiharın yayıldığı bir çox yerlərdə bunun qarşısını almaq üçün maneələr qurulmuşdur. Bunlara Parisin Eyfel qülləsi və Nyu-Yorkun Empayr Steyt Bildinqi daxildir. 2011-ci ildə Golden Gate körpüsündə yaradılan maneə intiharlara qarşı effektiv sayılır.

 

Qeyd edək ki, bu fenomen üzərində Qərbi Avropada çoxdan baş sındırırlar: Nə üçün xoşbəxtlik və firavanlıq indekslərində ön yerləri tutan varlı ölkələrdə də intiharların sayı çoxdur?

 

“Yaşamaq üçün doğulanlar” adlı kitabın müəllifi, həm nevrologiya üzrə ekspert, həm də jurnalist olan Maia Szalavitz “Time” jurnalında dərc olunmuş məqaləsində yazır ki, ən xoşbəxt ölkələrin yüksək intihar reytinqinə malik olması paradoksdur. Müxtəlif tədqiqatlarda bu fenomenə müxtəlif səbəblər göstərilib. Şimali Avropada uzun, soyuq və qaranlıq qış ayları və ya Nord depressiyasını yaradan xüsusi gen və s. O, bu nəticəyə gəlir ki, firavan ölkələrdə bir qayda olaraq mülkiyyət bərabərsizliyi daha böyük olur. Bununla yanaşı, müəllif bu qənaətdədir ki, bərabərsizliyin özü də nisbi anlayışdır. Başlıca amil sosial status məsələsidir. İqtisadi vəziyyətlə həyat keyfiyyəti arasında birbaşa korrelyasiyanın olması məlumdur. Məsələn, işini itirən bankir başa düşür ki, o, bundan sonra müəyyən maşınları sürüb, müəyyən restoranlarda nahar edə bilməyəcək. Elə buna görədir ki, son iqtisadi böhran dövründə məhz bank və birja işçiləri arasında intihar halları daha çox olub. Bu, ondan qaynaqlanır ki, bu gün 100 dollar kiməsə böyük sərvət kimi görünürsə, sabah o bunu heç pul hesab etməyə bilər. Çünki insan həmişə 200 dollar qazanan qonşusuna baxacaq. Kədərlidir ki, iqtisadi bərabərsizliyin azaldılması da paradoksal şəkildə, yan fəsad kimi daha çox intiharlara səbəb ola bilər.

 

ÜST-ün məlumatına görə, dünyanın yalnız 38 ölkəsi intiharların qarşısının alınmasını səhiyyənin prioritetləri sırasına daxil edərək milli strategiya hazırlamışdır.

 

Medianın və sosial şəbəkələrin şou alətləri: intihar hallarının gündəm yaratması və rəqəmlərin şişirdilməsi

 

Ümumiyyətlə, son illərdə xüsusilə məktəblilərin intiharından sonra Azərbaycanda intihar hadisələrinin sayının artması bu suisidin (intiharın) “yoluxucu” olması haqqında iddialarda həqiqət payının olduğunu təsdiqləyir. Kütləvi  intiharların əsas mexanizmi kimi intihar edənin şəxsiyyəti ilə onu təkrarlayanın  şəxsiyyətinin eyniləşdirilməsi göstərilir. Bu hadisələr “yoluxucu effekt” və ya “Verter sindromu”na (İ.Hötenin “Gənc Verterin iztirabları” əsərindən götürülüb. Bu kitabın işıq üzü görməsindən sonra Avropanı intiharlar dalğası bürümüşdü. Buna görə də kitab bir sıra Avropa ölkəsində qadağan edilmişdi) yol açaraq intiharların təkrarlanma ehtimalını yaradır.

 

Qeyd edək ki, ötən əsrin 70-ci illərində  “Verter sindromu” qəzet və televiziyaların kriminal reportajlarının  insanların suisidial aktivliyinə təsiri kontekstində  araşdırılıb. ABŞ, Avstriya, Almaniya, Macarıstan, Avstraliya və Yaponiyada aparılmış  araşdırmalar intihar xəbərləri ilə  bu hərəkətin əhalinin özünüqəsdə meyilli qrupları tərəfindən təkrarlanması arasında bağlılığı təsdiqləyib.

 

Tədqiqatlar susidial hərəkətlərin “yoluxuculuğunu” artıran, intiharların artmasına təsir edən amillər sırasında sosial şəbəkələrin də aparıcı rol oynadığını göstərir. Məsələn, Rusiya İstintaq Komitəsinin xüsusi nümayəndəsi Vladimir Mark verdiyi müsahibədə Rusiyada xüsusilə yetkinlik yaşına çatmamış uşaqlar arasında intiharların sayının digər ölkələrlə müqayisədə 3 dəfə çox olmasını  (intihar edən yeniyetmələrin əksəriyyəti atılmış uşaqlar yox, əsasən normal və sadə ailələrin övladları olublar) bu gün sosial şəbəkələrdə onları intihara səsləyən xüsusi qrupların mövcudluğu ilə izah edib. O, vəziyyətdən çıxış yolu kimi Rusiya Cinayət Məcəlləsinə yeniyetmələr arasında intiharın təşviqinə görə məsuliyyət daşınmasını ehtiva edən maddənin əlavə olunmasını vacib sayıb. İstintaq Komitəsi isə yeniyetmələr arasında intiharı təbliğ və təşviq edən şəxslərə 7 ilə qədər həbs cəzasının tətbiq olunmasını təklif edib.

 

Azərbaycana gəldikdə isə, son illərdə xüsusilə orta məktəblərdə yeniyetmələr arasında baş verən intihar hadisələri ictimai rəyin daha çox emosional çalarlara malik olduğunu və "Benqal şamı" effekti yaratdığını bir daha sübut etdi. Gəlin etiraf edək ki, bu prosesdə xüsusilə media və sosial şəbəklər mühüm rol oynadı. Hər nə qədər ölkəmizdə ictimai rəyin sosial institut kimi formalaşdığını qeyd etsək də, onun deformasiyaya uğraması, manipulyasiya edilməsi halları da müşahidə olunur. Xüsusilə media tərəfindən. Bəzən media nümayəndələri "aşağı"dan gələn tələblərə uyğun olaraq, konkret fiqurantların rolunun ayrı-ayrı epizodlarının üzərində dayanmağa "məcbur" olur. Məsələn, 162 saylı tam orta məktəbin şagirdi Elinanın və onun kimi digər intihar edən məktəblilərin - "günahkarların" şəxsi həyatlarının epizodlarının xüsusilə qabardılması bunun nəticəsi olaraq meydana çıxır. KİV bu hadisələrin ictimailəşməsi üçün bəzən reytinq xatirinə "günahkarın" şəxsi həyatının epizodlarının xüsusilə qabardılmasına, intihar hadisəsini manşetə çıxarmağa çalışır. Ümumilikdə ictimai əhəmiyyətli detallar yalnız dar çərçivədə müzakirə olunur və dəyərləndirilir.

 

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının KİV mütəxəssisləri üçün “İntiharların önlənməsi” adlı tövsiyələrində qeyd olunur: “Zəif iradəli insanları intihara sürükləyən amillərdən biri intihar hadisələrinin mediada geniş işıqlandırılmasıdır”. Avstriya və İsveçrədə aparılmış tədqiqatlar da göstərib ki, bu tövsiyələrə riayət olunması özünəqəsdə  meyilli əhali qruplarında intiharların gözgörəsi azalmasına gətirib çıxarıb. İntiharların Önlənməsi üzrə Amerika Fondunun (American Foundation for Preventation Suicide) tövsiyələrində də qeyd olunur ki, 50-dən çox elmi-tədqiqat işi intihar haqqında xəbərlərin intiharların sayını artıra biləcəyini təsdiqləyib. Fond jurnalistlərə tövsiyə edir ki, intiharın necə baş verdiyini təfərrüatlı şəkildə təsvir etməsinlər. Faciəli sərlövhələr, fotolar lüzumsuz sensasiya yaradır və intiharların təkrarlanmasına səbəb olur. Belə yazılar və televiziya verilişləri “faciəli nümunə" yaradır.

Görünür, bu tövsiyələr Azərbaycana hələ "gəlib çıxmayıb", lakin media strukturları intihar xəbərlərindən gələn reytinqdən imtina edib insanlıq naminə bu xəbərləri az da olsa məhdudlaşdırmalıdırlar.

  

 

İntihar hadisələrinin media tərəfindən işıqlandırılması məsələsinə əlavə olaraq qeyd edək ki, bunun “bum” effektini sosial şəbəkələr vasitəsilə etmək günümüzün asan media alətinə çevrilmişdir. Belə ki, media hər hansı mövzuya diqqəti artırırsa, cəmiyyətdə həmin istiqamətdə aktivlik özünü göstərməyə başlayır. Bu hallar cinayət və intihar/suisid hallarında da özünü əks etdirir. Medianın bu istiqamətdəki fəaliyyəti süni artımların yaranmasınada səbəb olur. Onuda qeyd etmək lazımdır ki, “sübliminal”, yəni şüuraltı təsir mexanizmi kimi 25-ci kadr vasitəsindən istifadədə diqqətə alınmalı məqamdır. Əgər bu gün suisidlə bağlı media süni, şişirdilmiş informasiya və rəqəmlər paylaşırsa, bu, gələcəkdə süni məlumat bazasında cəmiyyətin sosial-psixoloji vəziyyətində mənfi göstəricilərin artmasına, cəmiyyət-dövlət münasibətinə, cəmiyyətdəki fərqli sosial təbəqələrin vasitə kimi istifadə edilməsinə, sosial sferada gərginlik yaranmasına və bunun vətəndaş-dövlət münasibətində boşluq və nöqsan yaratma hallarına xidmət etməsinə zəmin yaratmış olacaq.

 

Bu prosesdə diqqət yetiriləcək məqamlardan biri də odur ki, media bunu cəmiyyətə bir örnək kimi, təbliğat vasitəsi kimi təqdim edir. Media intihar hadisələrini insan taleyi kimi deyil, maraqlı bir material - “şou” kimi işıqlandırır. Bu proses isə bəzi radikal qüvvələrə cəmiyyətin fərqli sosial təbəqələrini manipulyasiya etmək üçün münbit şərait yaradır,  reallığa əsaslanmayan ictimai rəy formalaşdırır, dövlətə inamın zəifləməsi kimi qeyri-stabil şəraitin yaranmasına xidmət edir. Əgər insan intihar edirsə, bunu cəmiyyətə düşündürücü bir hal kimi təqdim etmək lazımdır. Bu cür halların olması da media nümyəndələri arasında qeyri-peşəkarların getdikcə artması və baş verən hadisələrin mahiyyətini dərindən dərk etməmələrindan irəli gəlir. Ümumiyyətlə isə ailə zəminində baş verən intihar hallarının ictimailəşdirilməməsi labüddür. Əgər intihar ictimai-sosial səbəblərdən baş veribsə, bu, cəmiyyətə həyəcan siqnalı olaraq çatdırılmalıdır.

 

Azərbaycanda vəziyyət

 

ÜST Azərbaycanda intiharların artım dinamikasının əhalinin say artımına (artıq 10 milyonu ötmüşük) nisbətdə normal olduğunu qəbul edərək onu 167-ci yerdə göstərib. Azərbaycanda  əhalinin hər 100 000 nəfərinə düşən sui-qəsd hallarının sayı 2,6 (o cümlədən, 1 qadın və 6,6 kişi) olduğu göstərilir. Eyni zamanda, bu rəqəmlərin rəsmi deyil, təqribi hesablamalara əsaslandığı qeyd olunur. Lakin hər nə qədər biz medianın Azərbaycanda intihar hadisələri ilə bağlı faktları "şişirtdiyini", əksinə dövlət qurumlarının isə statistikanı az sayda təqdim etdiyini bildirsək də, son illərdə xüsusilə yeniyetmə və gənclər arasında baş verən intihar hadisələri həyəcan siqnalından xəbər verir. Bu isə o deməkdir ki, ölkəmizdə də intiharlar "gəncləşməyə" doğru gedir. Bəs bunun qarşısını necə almalıyıq?

 

Bu, hər şeydən öncə ailə-məktəb-cəmiyyət ücbucağında kompleks tədbirlərin görülməsi zərurətini diktə edir. Ailədaxili, məktəbdaxili, cəmiyyətdaxili münasibətlər düzgün istiqamətdə tənzimlənməsə, münasibətlər sosial dialoq müstəvisinə köçürülməsə, ölkəmiz üçün sağlam düşüncəli vətəndaş yetişdirə bilmərik.

 

Digər bir məqam: bəzi mental davranışlardan, steriotiplərdən getdikcə xilas olmalıyıq. "Mən dəli deyiləm ki, psixoloqa müraciət edim" zehniyyətindən xilas olub, bir az da problemlərə lap elə avropalı düşüncəsindən yanaşmalıyıq. Əslində normal cəmiyyətdə hər bir insan problemlərdən çıxış yolu tapmayanda, müəyyən "beyin krizi" keçirəndə psixoloqa müraciət edir. Təəssüf ki, biz hələ də müəyyən sterotiplərdən xilas ola bilmədiyimizdən və həm də heç şübhəsiz, peşəkar psixoloq azlığından bu addımı ata bilmirik.

 

Bundan başqa, Azərbaycanda  2018-ci ilin sonunda “Psixoloji yardım haqqında” qanun qəbul edilsə də, hələ ki əməli fəaliyyətdə heç bir inkişaf görünmür.

 

Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsində “özünüöldürmə həddinə çatdırma” barədə xüsusi maddə var. Lakin müşahidələr göstərir ki, Azərbaycanda bu maddə ilə az sayda məhkum edilənlər var. Bu iki səbəbdən qaynaqlanır: birincisi, cəmiyyət üzvləri olaraq biz intihar hadisəsi baş verdikdə müəyyən steriotiplərdən irəli gələrək çalışırıq ki, onu imkan daxilində ört-basdır edək, ikincisi,  çox vaxt məhkəmələr də intihar səviyyəsinə çatdıran şəxsi bu maddə ilə deyil, daha yüngül və daha yayğın maddələrlə məhkum edirlər. Məsələn, hərbi məhkəmələr əsgər intiharları ilə bağlı komandirlərə, başqa zabitlərə qarşı “səhlənkarlıq” və ya “səlahiyyətlərini aşma” kimi maddələr üzrə hökm çıxarırlar. Halbuki, “intihar həddinə çatdırma” az qala qətl qədər ağır maddədir.

 

Bu cür faktların sayını artırmaq da olar. Lakin bir məqamı vurğulayaq ki, bu cür faktlar intihar hadisələrinin dəqiq statistikasını aparmaqda da maneələr törədir.

 

Cəmiyyətdə konfliktli dialoqun təzahürü, sosial dialoqa ehtiyacın kəskinləşməsi

 

Əlbəttə ki, məsələ ancaq yalnız ayrılıqda götürülmüş bir intihar faktının yaratdığı ajiotaj reaksiya əsasında üzə cıxan nöqsan və boşluqlar deyil. Məsələ həm də vətəndaş məsuliyyəti, sosial dialoqun olmaması, cəmiyyətdə sosial məsuliyyətin və bunların təmin olunmasında rol oynayan qanunun aliliyi prinsipinin baş verən proseslərdə təzahürünün heç də müsbət olmamasıdır.

 

Sosial dialoqun təmin edilməsi üçün ilk növbədə sosial-psixoloji istiqamətdə ünsiyyətin davamlılığının təmin edilməsi vacib amildir. Bunun üçün ixtisaslaşmış kadrlar, müəllim heyəti, sosial işçilərin və psixoloqların fəaliyyətində nəzarət mexanizmi və hesabatlılığın təmin edilməsi  vacibdir. Bu istiqamətdə fəaliyyət göstərən qurumların işi son hadisələrin nümunəsində bir daha cəmiyyətdə baş verən proseslərə və çağırışlara cavab verə bilmək potensialına  malik olmadığını təsdiq etdi. Milli maraqların təmin edilməsində, vətəndaş-dövlət münasibətlərində gərginliyin  səngiməsi və baş verəcək hər hansı proseslə bağlı önləyici tədbirin görülməsi, cəmiyyətdə müsbət təzahürləri əks etdirəcək qərarların qəbulu üçün sosial dialoqun olması, getdikcə geniş vüsət alan konfliktli dialoqu sosial dialoqa yönləndirmək, proseslərdə vətəndaş məsuliyyəti və fəallığını artırmaq  üçün vacib amildir.

 

Sonda...

 

Zahiri tədbirlər problemin əsas səbəbini həll etmir. Əksinə buna marağı daha da artırmış olur. Məcburiyyət, qadağa faktın qarşısını almır. Yalnız bir fakta müraciət etsək, məktəbli Elina Hacıyevanın intiharında sosial mesaj var: Yaşamaq istəməkdən daha çox yaşamaq istəyirəm, amma istədiyim şərtlərdə. Bu halın sosial-psixoloji baxımdan tədqiq edilməsi və bu cür hadisələrin baş verdiyi məktəblərin şagird və işçiləri üçün psixoloqların cəlb edilməsi adekvat münasibət olardı. Dəmir barmaqlıq timsalında qadağa, inkar, gizlətmə kimi hallar intiharın qarşısını almaq üçün adekvat vasitə deyil. İntiharın qarşısı yalnız məktəbdə alınmış olar, başqa məkanda yenə bu baş verə bilər, bu dəfə özünü atmaqla deyil, hər hansı başqa vasitə ilə...

 

Ümumilikdə cəmiyyətdə konfliktli dialoqdan sosial dialoqa keçidin qurulması vacibdir. Azərbaycanda xüsusilə "gəncləşməkdə" davam edən intihar hallarının qarşısını almaq üçün ilk növbədə ailə psixoloqu, ailə vəkili institutunun fəaliyyətinin təmin edilməsi; psixoloji yardım kabinetlərinin (anonim) yaradılması; “inam telefonu”nun təşkil edilməsi; intihar hadisələri baş verən zaman ictimai rəyin manipulyasiya edilməsi hallarının qarşısının alınması üçün rasional tədbirlərin görülməsi, sosial şəbəkələrə, reytinq məqsədi güdən KİV-ə nəzarətin gücləndirilməsi (araşdırmalar göstərir ki, intihar hadisələri KİV tərəfindən manşetdən verildiyi zaman bu cür hadisələrin sayı daha da artır); orta məktəblərdə “məktəb psixoloqu” sosial təsisatının fəaliyyətinin gücləndirilməsi, xüsusilə bu sahədə mütəxəssis hazırlığına və bu işin məhz hazırlıqlı mütəxəssislərə həvalə edilməsinə nəzarət edilməsi; orta məktəb rəhbərliyinin, müəllimlərin, psixoloqların iştirakı ilə məktəblilərin psixoloji “portretinin” tərtib edilməsi, həssas şagird qruplarının müəyyənləşdirilməsi, onlar barədə ətraflı məlumatların hazırlanması, özünəqəsdə meyilli olan şagirdlərin müəyyən edilməsi, həmin şagirdlərlə, onların valideynləri ilə profilaktik işin aparılması, onlara xüsusi diqqət göstərilməsi; ailədaxili münasibətləri tənzimləmək üçün aparılan maarifləndirmə işlərinin genişləndirilməsi; orta məktəblərdə şagirdlərlə işin düzgün qurulması, məktəbdə sağlam mənəvi-psixoloji və təhlükəsizlik mühitinin yaradılması; məktəb-ailə, məktəb-müəllim-şagird-valideyn münasibətləri, müəllim və ya şagirdlərə qarşı zorakılıq halları barədə təhsil müəssisələrindəki mövcud vəziyyətin mütəmadi olaraq təhlil edilməsi, bu sahədə aparılan işlərin təkmilləşdirilməsi; ümumtəhsil məktəblərində valideynlərin təlim-tərbiyə və idarəetmə proseslərində yaxından iştirakını nəzərdə tutan məktəb-valideyn komitələrinin fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi; intihar hadisələrinin yaşanmaması üçün cəmiyyətdə mənəvi dəyərlərin, məsələn, yardımlaşma, bir-birinə dəstək olmaq kimi dəyərlərin təbliğ edilməsi; televiziyalarda maarifləndirici, insanların mənəvi dünyasına xitab edən verilişlərin hazırlanması, xüsusilə valideyn-övlad münasibətlərini bütün dolğunluğu ilə əks etdirən filmlərin çəkilməsi; intiharların qarşısını almaq üçün hüquqşünas, müəllim, sosioloq və psixoloqlardan ibarət tədqiqat layihələrinin həyata keçirilməsi; ali təhsil müəssisələrində peşəkar psixoloq və sosioloq kadrların hazırlanması üçün plan yerlərinin sayının artırılması, xaricdən təcrübəli müəllim və mütəxəssislərin cəlb edilməsi; bu ixtisaslar üzrə xaricdə təhsil üçün təqaüdün ayrılması; iş yerlərində gərgin atmosferi aradan qaldırmaq üçün “psixoloji gərginliyi azaltma” otaqlarının yaradılması və s. zəruridir.

 

PAYLAŞ

Oxşarlar

MÜSƏLMAN ŞƏRQİNDƏ DEMOKRATİYA, DÜNYƏVİLİK  VƏ PARLAMENTARİZM ƏNƏNƏSİ

MÜSƏLMAN ŞƏRQİNDƏ DEMOKRATİYA, DÜNYƏVİLİK VƏ PARLAMENTARİZM ƏNƏNƏSİ

03 İyun 2020

Azərbaycanın bu gün dünya müstəvisində müstəqil dövlət kimi bərqərar olmasının, demokratik ənənələrin, insan hüquq və azadlı… ƏTRAFLI

Azərbaycanlının nəzərində 2020-ci il dünya xəritəsi

Azərbaycanlının nəzərində 2020-ci il dünya xəritəsi

03 İyun 2020

Опрос Центра социальных исследований, датированный январем-мартом 2020 года, несет в себе актуа… ƏTRAFLI

Dünya iqtisadiyyatı pandemiya ilə

Dünya iqtisadiyyatı pandemiya ilə "savaşda" - TƏHLİL

02 İyun 2020

Pandemiya iqtisadiyyatın həm bu günü, həm də gələcəyi üçün nikbin proqnozları yanıldır. Ümumilikdə qlobal fəlakətlər və pan… ƏTRAFLI