Yuxarıya
skip to main content

POST-PANDEMİYA | DÜNYADA İŞ PROSESLƏRİNİN GƏLƏCƏYİ – RƏQƏMSALLAŞMA, ONLAYN KEÇİD

28.04.2021

Dünya İqtisadi Forumunun təqdim etdiyi hesabata əsasən, 2020-ci ilin ortalarınadək qlobal
məşğul əhali qrupunun 93%-i yeni növ Koronavirusun kütləvi yayılmasının qarşısının alınması
üzrə iş yerlərində fəaliyyətin dayandırılması halı ilə üzləşdi. Digər tərəfdən, ofisdənkənar onlayn
idarəetmənin davamlılığı çoxdan reallığımızın tərkib hissəsinə çevrilmiş rəqəmsallaşdırma və
avtomatlaşdırma məsələlərinin aktuallığını artırdı. Əslində, pandemiyadan əvvəlki on il
müddətində əmək proseslərinin gələcəyi ilə bağlı daimi aparılan müzakirələrin mərkəzində
işlərin getdikcə avtomatik rejimlərdə, uzaqdan idarə edilməsi və əlaqəli mövzular dayanırdı.
COVID-19 pandemiyası səbəbilə əməyin həyata keçirilməsinin indiyədək müəyyənləşdirilmiş
forma və qaydaları ilə bağlı dəyişikliklər iş qüvvəsinin rutin prosesdən əlavə, bəzi hallarda əmək
münasibətlərinin təşkilinə dair prinsiplərə də təsir göstərir. Bu baxımdan, dünyanı bürüyən
qlobal sağlamlıq böhranı sosial-iqtisadi sferada uzunmüddətli nəticələr yaratdığı kimi, əməyin
həyata keçirilməsi modelləri üzrə də dəyişən gedişata uyğunlaşma zərurəti meydana gətirir.
Beləliklə, böhran nəticəsində formalaşan yeni keyfiyyət prinsipləri peşəkar mühitdə proseslərin
icraedilmə qaydalarına dair trendləri hərəkətə keçirir. Qlobal biznes pandemiya ilə mübarizəyə
uyğunlaşma ilə əlaqədar iş tapşırıqlarının idarəolunma mexanizm və formalarında davamlı
alternativ yanaşmalar, onlayn keçid və avtomatlaşmanın sürətləndirilməsini hədəfləyir. Təhlillər
göstərir ki, şirkətlər pandemiyanın başladığı dövrdən etibarən işlərin həyata keçirilmə üsul və
rejimlərilə bağlı yeni praktikaların tətbiqinə lazımi səviyyədə uyğunlaşmaqda maraqlı olub.
‘İşlərin Gələcəyi 2020’ (Future of Jobs Report 2020) hesabatına əsasən, kompaniyalar
avtomatlaşma nəticəsində ixtisarlarla büdcə qənaəti təmin etmələrinə baxmayaraq, texnologiya
və robotlaşma istifadəsilə əvəzlənən 50%-dək işçiləri qurum daxilində yenidən əmək fəaliyyəti
üzrə yerləşdirə biləcəyinə ümid edir. Ümumilikdə isə, bu prosesin müəyyən rolların itirilməsinə
gətirib çıxarması və eyni zamanda, yeni əmək xidməti növlərini aktual etməsi də aydındır. Lakin
bizneslərin yalnız 21%-i əməkdaşlarının bacarıqlarının artırılmasına dəstək qabiliyyətinə malik
olduğunu bildirib. Digər tərəfdən, xüsusi kəmiyyət və keyfiyyət metodologiyası əsasında
dünyanın vacib biznes rəhbərləri, və direktorlar, həmçinin, ekspertlər və insan resursları
mütəxəssisləri arasında keçirilmiş sorğulara əsasən, insan kapitalına investisiya edən 66%
etibarilə işəgötürənlər işçilərin təkmilləşdirilməsi üzrə keçid mərhələdən müsbət geridönüş əldə
ediləcəyinə inanır.

Bu baxımdan, yuxarıda qeyd edilən hesabat sənədi müəyyən edir ki,
texnologiyaların təşviqilə meydana gələn yeni iş imkanları hələ ki, növbəti beş ildə bu
istiqamətdə reqressiyasını zəiflədəcəkdir. Ancaq iqtisadi çətinliyin sözügedən prosesdə ümumi
artımın qarşısını alan vacib amil kimi çıxış etməsi də istənilən halda nəzərə alınmalıdır.

2

Əslində, dördüncü Sənaye İnqilabı dövründə dünyada istehsal prosesi və işlərin icrasında daha
çox rəqəmsallaşma və robotlaşdırma əməyin təşkili üsullarının dəyişən texnoloji xüsusiyyətlərə
uyğunlaşdırılması tələbi ilə uzlaşır. COVID-19 böhranı isə hal-hazırda bu prosesin əlavə
hərəkətverici qüvvəsinə çevrilib. Bu baxımdan, müəssisələrdə işçi qüvvəsinin getdikcə azalması
zərurəti qaçınılmaz hal olsa da, bu proses özlüyündə, alternativ əmək formaları və müvafiq
qaydada peşəkar xüsusiyyətlərə dair yeni nəsil tələblərin meydana gəlməsinə şərait yaradır.
Başqa sözlə, şərait ənənəvi əmək metodikasını əvəzləyən əlavə üsul və bacarıqların inkişaf
etdirilməsini qarşısıalınmaz şəkildə ön plana çıxarır. Beləliklə, iş sferasında yeni sahə və
peşələrin, rolların yaranması məntiqi davamlılıq çərçivəsində ümumi gedişatın tərkib hissəsi
kimi görünür.
TEXNOLOJİ İNKİŞAFIN DİQTƏSİNDƏ
İşəgötürənlərin gözləntilərinə əsasən, 2025-ci ilədək lazımsız rolların getdikcə azalması və
yenilərinin yaranmasına dair inkişaf göstəriciləri 7.8%-dən 13.5%-ə yüksələcəkdir. Hesablamalar
müəyyən edir ki, qeyd edilən dövrə qədər qlobal miqyasda 85 milyon iş pozisiyası (vəzifə/rollar)
əmək bölgüsündə insan və maşın yerdəyişməsilə əlaqədar itirilə bilər. Paralel situasiya olaraq
isə, qurum və müəssisələrdə yeni əmək bölgüsü və insan-alqoritm yerdəyişmə balansına
uyğunlaşan 97 milyon yeni iş imkanının yaranması da mümkün ehtimal hesab edilir.
Bütün bunlar nəzərə alındıqda, belə qənaətə gəlmək mümkündür ki, peşə bacarıqlarının
dəyişən iş xüsusiyyətlərinə uzlaşdırılması üzrə göstəricilərdə artan boşluq növbəti beş il
ərzində daha çox nəzərə çarpacaqdır. Bu səbəbdən, işçilərin qabiliyyət keyfiyyətləri, həmçinin,
işəgötürülmə zamanı namizədə dair irəli sürülən tələblərin hazırda genişlənən spektri indiki
və gələcək dövr üçün aktual iş bacarıqlarının yenilənən siyahısını müəyyənləşdirir. Burada
əsasən innovasiya və kreativ yanaşmalar ön plandadır. Yanaşı olaraq, iş proseslərində orijinal
təşəbbüskarlıq, problemlərin həllinə kompleks və kritik-analitik yanaşma əhəmiyyət kəsb
edir.
Aşağıdakı tablo, hazırda vacib rol oynayan, eyni zamanda, 2025-ci ilədək daha çox aktuallıq
qazanacaq peşəkar bacarıqların mənzərəsini əks etdirir. İlk növbədə, kritik düşüncə, problem
həlli, inkişafa uyğunlaşma və texnologiyalardan istifadə qabiliyyəti, ümumi adaptabillik,
insanlarla iş (ictimai əlaqələr, xidmət sektoru və s.), müstəqil idarəetmə bacarıqları artan
önəminə görə növbəti beş il ərzində peşəkar mühitdə gərəkli keyfiyyətlərdir.


Yeni növ Koronavirus pandemiyası ilə mübarizə şəraitilə əlaqədar insanların normal iş
rejimindən məcburi qaydada kənarlaşdırılması zərurəti davam etdiyi dövrdə fors-major
idarəetmənin tələbləri və yeni cəhətlərinə uyğun olaraq meydana çıxan müvəqqəti xarakterli
təlimatlar əslində əmək proseslərinin gələcəyinə təsir edir. Pandemiya səbəbilə həlli
yanaşmaların davamlı mərhələyə sürətli keçidi baş verir. Son il yarım müddətdə bir çox sahələr,
xüsusilə rəqəmsal iş bazarı, onlayn xidmətlər və satış sektoru üçün uyğun şərait formalaşdıran
böhran amili hətta istehsalda iş prosesinin müəyyən qolları da daxil olmaqla idarəetmənin
müəyyən səviyyələrində virtual sistemlərə keçidi aktivləşdirib.
Dünyaca məşhur ‘Big Four’ (biq for) kompaniyalar qrupuna daxil PwC (PricewaterhouseCoopers)
şirkətinin 2025-ci ilə doğru geniş təhlil təqdim edən sorğusunun nəticələri bildirir ki, “ağ
yaxalıqlı” olaraq qruplaşdırılan ofis işçiləri qeyd edilən dövrədək yüksək miqyasda robotlar və
avtomatlaşma ilə əvəzlənəcəkdir ki, bu hal, iş qüvvəsinin demoqrafiyasına ciddi ölçüdə təsir
edəcəyi kimi, eyni zamanda insan resursları departamentlərinin də yeni qaydada iş
mexanizmlərini indidən vacib edir. Nəticələr, həmçinin, 25% etibarilə iş mühitində adaptiv
çevikliyin, 23%-lə isə öz işini dizayn etmə kimi trendlərin aparıcı olduğunu bildirir.


Aşağıdakı diaqramda fövqəladə vəziyyətin şərtlərinə dözümlülük göstərilməsi üzrə iş sferasının
adekvat cavabvermə strategiyası çərçivəsində COVID-19 ilə mübarizə dövründə bizneslər
tərəfindən həyata keçirilən tədbirlər yer alır:

(Mənbə: Future of Jobs Report 2020)

- İş proseslərinin rəqəmsallaşdırılmasının sürətləndirilməsi (rəqəmsal alətlərdən istifadə,
video konsfranslar);
- İşlərin uzaqdan idarə etdirilməsi üzrə daha çox imkanların təmin edilməsi;
- Bacarıqların təkmilləşdirilməsi üzrə proqramların icrası (həmçinin bu prosesin
rəqəmsallaşdırılmasının sürətləndirilməsi);
- Tapşırıqların avtomatlaşdırılmanın sürətləndirilməsi
Göründüyü kimi, 90% etibarilə iş proseslərinin rəqəmsal keçidi pandemiya dövrünə uyğunlaşma
strategiyasının mərkəzində dayanır. Bunlarla yanaşı, işçilərin müvəqqəti tapşırıqların icrasına
cəlb (təyin) edilməsi, işçi qüvvəsinin müvəqqəti və ya daimi azaldılması (və ya artırılması),
həmçinin, bu prosesdə institusional keçidin də sürətləndirilməsi (restrukturlaşma) sözügedən
mərhələdə nəzərə çarpan digər situasiyalardır.
Digər tərəfdən, sual doğuran məqamlardan biri, peşəkar nəticələrin keyfiyyətilə bağlıdır.
Qeyd etmək lazımdır ki, müəyyən formada işlərin uzaqdan idarəçiliyi bəzi sahələrdə
proseslərin effektivliyinə maneə yaratmamaqla, əksinə, post-pandemiya dövrünün aktual
reallığı sayılan onlayn idarəetmə üçün geniş imkanlar və təcrübə qazandırır. Əlbəttə, bütün
sahələrə aid etmək mümkün olmasa da, yaranmış vəziyyət müəyyən sferaların işinin hətta
səmərəli təşkilinə şərait yaradır. Belə demək olar ki, xüsusi adaptiv tədbirlər görülməyən və
işlərin həyata keçirilməsində onlayn imkanlardan geniş fayda əldə edən sektorlar, əsasən
bizneslər üçün böhran bir növ inkişaf üzrə yeni fürsət və strateji məqsədlər formalaşdırır.
Apardıqları sorğular əsasında İnsan Resursları üzrə Baş İcraçılar ofisinin məlumatına görə, orta
göstərici üzrə 44% işləyən şəxslər COVID-19 pandemiyası dövründə idarədən kənardan çalışa

5
bildiyini qeyd edib. Digər tərəfdən, 24% çalışanlar üçün bu hal əksinədir. Lakin daimi olaraq
ofisdən kənar işləmə rejiminə keçidlə bağlı tendensiya üzrə inkişaf tempinin 2021-ci ildə ötən ilə
nisbətən iki dəfə artacağı proqnozlaşdırılır.
Ümumiyyətlə, gələcək dövrün əmək bazarı trendləri müəyyən edilərkən inkişaf tendensiyasına
malik işlərin bir çoxunun proseslərin uzaqdan idarə edilməsilə həyata keçirilən peşə və rollar
olması hələ əvvəlki illərdən aydın idi. Bunların sırasında rəqəmsal bacarıqlar tələb edən və bu
baxımdan onlayn formada idarə edilən işlər qrupu hər zaman xüsusi fərqlənib ki, onlar bugünkü
şəraitdə dəfələrlə çox əhəmiyyət kəsb edir. Beləliklə, işlərin və ya tapşırıqların ofis xaricində
icrası vəziyyətinin pandemiya dövründə artan aktuallıq ilə bərabər, növbəti illərdə də yüksələn
xətt izləməsi gözlənilir. Talant axtarışı və uzaqdan işlərin tapılması üzrə baza rolunu oynayan
məşhur Apvörk (Upwork) platformasının keçirdiyi sorğuya əsasən 2021-ci ildə Amerikada hər
dörd nəfərdən biri ofisdən kənar işləyəcəkdir. 2 Təhlillər həmçinin qeyd edir ki, 2025-ci ilədək
Amerikada ümumi iş qüvvəsinin 22%-nin uzaqdan işləmə rejiminə keçməsi ehtimal edilir. Bu
rəqəm pandemiyadan əvvəlki dövr üzrə müvafiq göstəricinin 87% artımı deməkdir. Şirkət və
qurumlarda idarəedicilərin isə 68%-i hesab edir ki, ilkin keçid dövrü ilə müqayisədə kənardan
işləmə rejimi hal-hazırda daha çox funksionallığa malikdir.
Yeni texnoloji tətbiq imkanlarından geniş istifadə bu məsələdə kifayət qədər təkanverici təsir
yaradır. Digər tərəfdən isə, aşağıdakı cədvəldə sıralanan amillər innovasiyaların tətbiqinə əsas
maneələr olaraq qəbul edilir – burada, yerli əmək bazarında bacarıqlar üzrə boşluq/çatışmazlıq
amili ilk pillədə olsa da, ikinci yerdə ixtisaslaşmış talant və ya kadr cəlb olunması problemi
dayanır:

6SEKTOR ÜZRƏ BAXIŞ
Mövzu ilə əlaqədar, xüsusilə, onlayn satış və xidmət imkanlarının sərhədləri genişlənən biznes
sahələrinə də diqqət çəkilməlidir. Pandemiya dövründə onlayn satış aparan firmalar sosial-
iqtisadi məhdudiyyətlər zamanı minimum təsirlənmə ilə, əksinə, gəlirliliyi artırmağa nail oldu.
Bu baxımdan, elekton iqtisadiyyat təmsilçiləri olan qlobal rəqəmsal ticarət şirkətləri onlayn
fəaliyyət göstərən işçi qəbulunu pandemiya dövründə də davam etdirdi.
2020-ci ildə dünyada rəqəmsal ticarət dövriyəsi kəskin şəkildə yüksəldi. Burada əsas iki faktor
katalizatordur: kompaniyaların satışlarda onlayn tranzaksiyaların həcmini artırması və eyni
zamanda, insanların yeni şəraitdə daha çox onlayn alış-verişə yönəlmələri. Dünyada elektron
ticarət (e-commerce) istifadəçilərinin sayı ildən ilə 9.5% artmaqla COVID-19 pandemiyası
dövründə 3.4 milyard nəfər olaraq qeydə alındı. Bu il həmin göstərici üzrə yüksəliş həcminin
10%-ə çatmaqla 3.8 milyard insanı əhatə etməsi, 2025-ci ilədək isə dünya üzrə veb ticarət
iştirakçı və ya istifadəçi sayının 4.9 milyard əhali olması proqnozlaşdırılır.
Çin hazırda rəqəmsal sferada alıcı sayı etibarilə ölkələr arasında liderliyə malikdir (2021-ci il üzrə
qlobal göstəricinin 33.3%-inə sahibdir / 792.5 milyon insan) və bu il ərzində qlobal dövriyənin
56.8%-ini təşkil etməklə onlayn ticarət satışlarından 2.779 trilyon dollar gəlir əldə edəcəkdir.
Ümumiyyətlə, Çin ölkə daxilində pərakəndə satışların yarıdan çoxunu (52.1% elektron ticarət
həcmi) rəqəmsal formada həyata keçirən ilk ölkə olmaqla tarixi hadisəyə imza atmış və
fərqlənməyə nail olmuşdur. Bugün dünya elektron kommersiya bazarında ümumi
tranzaksiyanın 42%-i Çində reallaşır. Maraqlıdır ki, on il əvvəl həmin göstərici bir faizdən də
aşağı idi. Ölkədə ödənişlərin böyük hissəsinin həyata keçirildiyi ən populyar onlayn ödəmə
platformalarından biri olan “Viçət Pey”-də (WeChat Pay) aylıq aktiv istifadəçi sayı hələ 2018-ci
ildə bir milyarddan çox insanı ötmüşdü.


Onlayn ticarətin həcmində rəqəmsal alış-verişin bir növü olan mobil (m-commerce) və sosial
kommersiya (s-commerce) göstəricilərinə də nəzər yetirmək bu istiqamətdə hansı gedişatın
aparıcı olduğunu anlamağa imkan verir. Pandemiya ilə mübarizə tədbiri kimi ölkələrin tətbiq
etdiyi karantin rejimində insanların sosial mediada sərf etdikləri vaxtın artması ilə paralel, sosial
şəbəkələr vasitəsilə alış-verişlər həyata keçirilməsi vərdişlərinin gücləndiyi məlumdur. Burada da
Çin digər ölkələri kəskin fərqlə qabaqlayır. Belə ki, 580 milyona yaxın sosial media, ümumilikdə
isə, 738 milyonluq internet istifadəçi sayı ilə gün ərzində orta hesabla 2.7 saat onlayn vaxt
keçirilməsi üzrə Çin yalnız Yaponiyadan geri qalır. Hər hansı sosial media istifadəçisi olan çinli
gündəlik vaxtın iki saatdan çoxunu elə sosial şəbəkələrdə keçirir. Bu baxımdan, 2020-ci ilin
sonuna aid statistikaya əsasən Çində həmin il 357.2 milyon sosial media alıcısı olması (sosial
şəbəkə vasitəsilə alış-veriş həyata keçirən şəxslər) müəyyən olunub. Onlayn sosial kommersiya
üzrə 2027-ci ilədək Çinin bazar həcminin ən az 103.3 milyard dollar olması gözlənilir. Bütün bu
ağlasığmaz rəqəmlər nəzərə alındıqda, satış və xidmətlər sferası da daxil olmaqla dünyada
onlayn iş proseslərinin gələcəyi haqqında hansı inkişaf səviyyəsinə nail olunacağı barədə
təsəvvürlər formalaşdırmaq çətin olmur.
Aşağıdakı qrafikdə ödəniş üsulları ilə bağlı 2018-2022-ci illər üzrə mobil ödəmənin qlobal
həcminin artım dinamikası göstərilib. Özlüyündə, getdikcə rəqəmsal imkanların artan
formalarına dair (əsasən də alqı-satqı əməliyyatlarında) intensivləşən tendensiyanı müşahidə
etmək olur ki, bununla həmçinin, insanların onlayn vərdişlərinin də dinamik inkişafı nəzərə
çarpır. Xüsusən, COVID-19 pandemiyası dövründə bu xəttin kəskin davamlılığı aydın şəkildə hiss
olunur.


2020-2021-ci illər ərzində biznes proseslərinin kənardan idarə olunmasında onlayn iclaslar,
konfranslar və digər növ tədbirlərin həyata keçirilməsi üçün geniş imkanlar təmin edən və
bununla bağlı rəqəmsal həllər təklif edən məşhur platformaların da istifadə göstəricilərinin
olduqca yüksəlməsi qeydə alındı. Bu hal, müvafiq tətbiq və proqramlar təqdim edən şirkətlərin
qeyd edilən dövrdə gəlirlilik əldə etməsilə yanaşı, həm də pandemiya dövründə peşəkar
proseslərin onlayn formada davamlılığının təmin edilməsinə lazımi şərait yaratdı.

QLOBAL MƏŞĞULLUQ VƏ YOXSULLUĞA TƏSİR
Mövzu üzrə vacib məqamlardan biri, pandemiyanın fəsadlarının kəskin şəkildə cərəyan etdiyi
ölkələrdə kütləvi qapanma-karantin tədbirləri nəticəsində iş imkanından məhrum olan məşğul
əhali qrupunun üzləşdiyi çətin vəziyyət və xeyli sayda iş yerlərinin bağlanması, insanların
gəlirlərini itirməsidir. Beynəlxalq Əmək Təşkilatının (BƏT) iş mühitilə bağlı yeddinci buraxılış
hesabatına əsasən, 2020-ci ildə əmək gəlirləri üzrə qlobal itki (dövlətlərin iqtisadi dəstək
tədbirlərindən əvvəl) 8.3 faiz geriləmə ilə 3.7 trilyon dollar təşkil edib ki, bu rəqəm qlobal
ümumdaxili məhsul (ÜDM) göstəricisinin 4.4%-nə ekvivalentlik təşkil edib. Aşağıdakı cədvəl gəlir
qrupu, dünya və regionlar üzrə qruplaşdırılmış şəkildə 2020-ci ilin iş saatları itkisinə görə əmək
gəlirlərinin itirilməsinin sosial-iqtisadi gəlir dəstək tədbirlərindən öncəki faiz göstəricilərini
ehtiva edir: ötən il dünyada ümumi gəlir itkisi 8.3% qeydə alınıb.


Qeyd: burada, əmək gəlirləri alıcılıq qüvvəsi pariteti faizlərinə əsasən müəyyənləşdirilib.
Ümumilikdə, iş saatlarının itirilməsi üzrə qlobal göstərici isə 2020-ci ildə 8.8% olmuşdur. Bu, 255
milyon tamştata bərabər pozisiyanın iş saatı itkisinə məruz qalması deməkdir. 3 Regionlar üzrə
daha çox iş saatı itkisi Latın Amerikası və Karib Hövzəsi, Cənubi Avropa və Cənubi Asiya üzrə
cəmləşib. Şərqi Asiya və Afrikanın bir çox regionlarında isə daha yumuşaq sosial qapanma
tədbirləri həyata keçirildiyi üçün iş saatı itkisi nisbətən az hiss olunub. Beləliklə, öncəki qlobal
maliyə böhranı ilə müqayisədə, 2020-ci ildə iş saatı itkisinin təxminən dörd dəfə yüksək olması
hesablamalara əsasən məlum olub. Bu o deməkdir ki, insanlar gəlirlər və xərclər bölgüsündə də
ixtisarlar etməyə məcbur qalıb. Bu cür gedişat, ümumilikdə, qlobal yoxsulluq səviyyəsinə ciddi
təsir göstərib. Sosial bərabərsizlik amili problem daxilində kəskin nəzərə çarpır. Pandemiya
səbəbilə yaranan yoxsul sayının 2021-ci ildə dünyada 143-163 milyon əhali olması gözlənilir.
Eyni göstərici 2020-ci ildə isə təxminən 119-124 milyon əhali olaraq müəyyənləşmişdi. 4 Aşağı
əməkhaqqı ilə çalışan, nisbətən aşağı təhsil səviyyəsinə malik və ya təhsilsiz şəxslər, qadınlar və
gənclər, həmçinin, müvəqqəti müqavilə əsasında, o cümlədən, kiçik və orta müəssisələrdə
xidmət edən və müstəqil əmək fəaliyyəti ilə məşğul olan insanlar kateqoriyası iqtisadi
geriləmədən ən çox təsirlənən həssas qrupu təşkil edir. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf
Təşkilatının Yetkin Şəxslərin Kompetensiyalarının Beynəlxalq Qiymətləndirilməsi üzrə
Proqramına (PIAAC) daxil olan 35 inkişaf etmiş və etməkdə olan ölkələr üzrə databaza əsasında
aparılmış araşdırma və Beynəlxalq Valyuta Fondu tərəfindən təqdim edilmiş sənəddə qeyd edilir
ki, 2020-ci ildəki nəticələr həmin ölkələr arasında ümumi iş qüvvəsinin 15%-nə bərabər olan
97.3 milyon işçinin məcburi məzuniyyət və ya ixtisarlarla üzləşdiyini sübut edib. 5 Digər
tərəfdən, diqqət çəkən daha bir maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, sənədə əsasən, tele-əməyə
nisbətən az keçən işçi qrupunun pandemiyadan ən çox zərər çəkən sektorlarda (qonaqlama-
yerləşdirmə, qida xidmətləri, daşıma və nəqliyyat, topdan və pərakəndə satış və s.) cəmləşdiyi
müəyyən olunub (ILO, 2020).
AZƏRBAYCANDA ‘ONLAYN’ VƏZİYYƏT (MÜQAYİSƏLİ TƏCRÜBƏ VƏ TƏKLİFLƏR)
Qısaca olaraq aydındır ki, pandemiya dövründə şəraitə uyğun olaraq rəqəmsal keçidə daxil olan
və onlayn sistemlərə üz tutan sosial-iqtisadi sfera nümayəndələri böhran vəziyyətini daha yaxşı
idarə etmək qabiliyyəti nümayiş etdirir. İqtisadi sektora diqqət yetirdikdə, insanlar tərəfindən
bu müddətdə bir çox əməliyyatların elektron qaydada aparılmasına yönəlmə həm də karantin
rejimi şərtlərinə əməl olunmasına dəstəkdir. Ekspertlərin fikrincə, iqtisadi proseslərdə kütləvi
rəqəmsallaşma həmçinin kölgə iqtisadiyyatının zəifləməsinə də şərait yaradır. Azərbaycanda bu
vərdişlər üzrə məsələn, rəqəmsal hərəkətliliklə bağlı pandemiya dövründə 2019-cu ilə nisbətən
onlayn ödənişlərin iki dəfəyə yaxın artması müşahidə edilib. Bu istiqamətdə, qonşularından
kifayət qədər geri qalsa da, Azərbaycanda nəğdsiz ödənişlərin çəkisi ilə bağlı sağlamlıq
böhranından əvvəl 10% ətrafında olan müvafiq göstəricinin virusun yayıldığı dövrdən başlayaraq
20%-dək yüksəldiyi məlumdur. Rəqəmsal platformalar vasitəsilə aparılan alış-verişlər üzrə
ölkədə daşıma-çatdırılma şirkətlərinin də sayının kəskin surətdə artması insanların onlayn
vərdişlərə yiyələnmə səviyyəsində yüksəlişi əks etdirən aspektdir.
Həmçinin məlumdur ki, qlobal pandemiya zamanı onlayn iş rejiminə ölkəmiqyaslı keçid
dövründə təkcə iqtisadi deyil, həm də sosial aktivlik və mədəni xidmət obyektlərinin də
fəaliyyəti geniş miqyasda veb formatda davam etdi. Beynəlxalq Muzeylər Şurasının 2020-ci ildə
Azərbaycanda təşkil etdiyi sorğuya əsasən, ölkədə muzeylərin 80.3%-i işlərə onlayn, 6.6% fiziki
qaydada davam etdiyi halda, 13.1%-in fəaliyyətini dayandırdığı bildirilib. Digər nəticələrə
əsasən, COVID-19 müddətində muzeylərin 98.4%-də işçi ixtisarı aparılmayıb. Həmçinin, qeyd
olunur ki, karantin müddətində əksər muzey işçiləri onlayn təlim və konfranslarda iştirak edib.


Burada sonuncu rəqəm ürəkaçan statistika kimi görünsə də, ziyarətçi miqyasına görə qazanan
muzeylərin qapanma halında dövlət büdcəsində əlavə yük meydana gətirməsi qaçınılmazdır.
Belə vəziyyət pandemiya şərtləri daxilində bir çox müəssisə və qurumların fəaliyyətinə də aiddir.
Bunu nəzərə aldıqda, böhran şəraitində sosial-iqtisadi dəstək tədbir paketlərinin icrasını təmin
edən dövlət yükünün həcminin yüksək olması aydındır.
Muzeylər nümunəsinə qayıtsaq, dünyada olduqca gəlirli istiqamət olan muzey sahəsində
onlayn qaydada fəaliyyəti aktiv surətdə təşkil etməyən, virtual tur imkanları və rəqəmsal
marketinq alətlərindən yetərincə istifadə etməklə yeni ziyarətçi sayının artırılması ilə bağlı
tədbirlər planı inkişaf etdirməyən mərkəzlər dəqiq sonlanma mərhələsi hesablanmayan COVID-
19 dövrü, həmçinin, gələcəkdə mövcud ola biləcək istənilən oxşar situasiyalarda ağır itkilərlə
yenidən üzləşmə təhlükəsi ilə qarşı-qarşıyadır. Yeni növ Koronavirus dalğasının yayılması
səbəbilə keçən il iki dəfə uzun müddətlik bağlanan dünyaca məşhur Luvr muzeyinin 2020-ci ildə
maliyə itkisi 90 milyon avro olaraq qiymətləndirilir. Təkcə 2019-cu ildə öz zallarında 9.6 milyon
insanı qarşılayan muzeyin hazırki şəraitdə fond büdcəsinin artırılması üçün alternativ, populyar
mədəni tədbirlərin davamı və auksionlara start verməsi, həmçinin, ianə vəsaitləri üzrə müxtəlif
tədbirlər planı icra etməsi fərqli təcrübə formalaşdırır. “Gəlir-vəsait əldə etmək üçün yeni yollar
tapmalıyıq” deyən muzeyin xarici əlaqələr üzrə direktoru Adel Ziani qeyd edir ki, bu məsələdə
mümkün qədər müxtəlifliyə istiqamətlənmək lazımdır. Muzeyin bu mənada həyata keçirdiyi
layihələrdən biri kimi dünyanın bir çox ölkəsində mövcud olan Yaponiyanın məşhur gündəlik
pərakəndə geyim zinciri olan Uniqlo tərəfindən dörd illik müqaviləli əsasda şəbəkənin dünya
üzrə mağazalarında Luvrun geyim kolleksiyası üçün satışa icazə alınması diqqət çəkir. Başqa bir
nümunə olaraq, ingilis qrafik dizaynerin muzeyin inventar nömrələri və şüarlarını idman
geyimlərinin üzərinə yaradıcılıq işi kimi işləməsi göstərilə bilər. Əlbəttə, əsas təyinat məqsədi
maarifləndirmə olan muzeylər, qalereyalar, digər incəsənət, mədəni irs obyektləri və başqa
oxşar məkanlar üçün xüsusən çətin dövrlərdə maliyə asılılığını azaltmaq və gəlir təmin edilməsi
üçün, öz promo videolarında zamansızlıq və universallıq dəyərlərini ifadə edən Luvrun təşkil
etdiyi kimi qurulan əməkdaşlıqlar üzrə sosial-iqtisadi kampaniyalar sözügedən istiqamətdə
məsələyə olduqca geniş baxış bucağı və zəngin təcrübə formalaşdırır. Həmçinin nəzərə almaq
lazımdır ki, informasiya bolluğu və maraq cəlb edən alternativ fəaliyyətlərin artan mövcudluğu
şəraitində müasir dövrdə ənənəvi sistemlər, qaydalar və tərzlərin digər sahələr, istiqamətlərlə
tərəfdaşlığı çərçivəsində mübadilə və sintez formatda əməkdaşlıqlar getdikcə daha aktual
olmalıdır.
NƏTİCƏ
Pandemiyanın birinci və ikinci dalğaları dövründə iş dünyası və əmək bazarının tarixi keçidi
prosesində çoxsaylı kompaniyaların onlayn iş rejimi təklif və tətbiq etməsi geniş miqyasda


bizneslər üçün hal-hazırda normaya çevrilib demək mümkündür. Proqnozlar göstərir ki, 2025-ci
ilədək dünyada iş qüvvəsinin 70%-ə qədəri ayda ən az beş gün olmaqla ofisdən kənar rejimdə
işləyəcəkdir. Bu baxımdan, ötən ildən etibarən ciddi surətdə inkişaf edən trendin cari il ərzində
yüksəlmə davamlılığını qoruması gözləniləndir.
Yüksək texnoloji özünüidarəetmə xüsusiyyətlərinə malik robotların hətta müəyyən sayda
həkimlərin bəzi əməliyyat funksiyalarını əvəzlədiyi bir dövrdə, elektronlaşma və avtomatlaşma,
məmur sayının texnologiyaların xeyrinə azalması proseslərin əvvəldən davam edən gedişatını
indi daha ciddi ölçüdə sürətləndirir. Burada qeyd edilməlidir ki, paralel olaraq, kibertəhlükəsizlik
məsələlərinin də yüksək səviyyədə təminatı ilbəil zəruriliyini artıran aspektə çevrilir.
Ümumilikdə, prosesin istehsal müəssisələri və xidmət obyektlərində davamlı həyata keçirilməsi
aşağı maaşlı və az funksiyalı iş qüvvəsinin robotlarla yerdəyişməsini intensivləşdirir. Nəzərə
almaq lazımdır ki, yaranmış vəziyyət, bir tərəfdən, kodlaşma mütəxəssisləri və komputer
mühəndisləri üçün artan tələbi formalaşdırır. Süni intellektin kütləvi şəkildə onların özlərini də
əvəz edəcəyi, yəni kod yaza biləcəyi zamana qədər isə bu sahələrdə çalışan insanların ofis
xaricində – ev və ya laboratoriya mühitində (home office və ya home lab rejimi) fəaliyyəti davam
etdirməsi onlayn qaydada təlimatları qəbul etmə, müzakirələr aparma və ya hesabatlılıq
öhdəliklərinin icrası üzrə mərkəzi idarəetmə ilə iş münasibətlərinin həyata keçirilməsində uyğun
şərait yaradır. Digər baxımdan, komputer elmləri, texnologiya və mühəndislik, hesablama ilə
əlaqədar peşələrin inkişafı sürətli rəqəmsallaşdırma ilə rəqabətdə digər sahələrə olan tələbatın
da yüksəlməsinə paralel surətdə yol açmalıdır. Çünki sosial yaşam tərzi və iş mühitinə daxil olan
yeniliklər, forma dəyişiklikləri nəticəsində müəyyən sahələrdə ənənəvi peşə rollarına ehtiyacın
azalması kreativlik bacarığına dair gözləntiləri artırır. İş proseslərində, xidmət sektorunda onlayn
sistemə keçid istər böhran vəziyyətinə uyğunlaşma ilə əlaqədar, istərsə də, gələcək üçüm
proseslərin davamlı optimallaşdırılmasını nəzərdə tutur. Belə hal özlüyündə, rəqəmsal qaydada
sürətli idarəetməni, beləcə texnoloji keçidin intensivləşməsini təmin edir. Bu istiqamətdə, stabil
məkandan deyil, onlayn icra olunan və yaradıcılıq potensialı ilə rəqəmsal yanaşmanı maksimum
birləşmiş formada tətbiq edən vəzifə və rollar, onlara dair peşəkar tələblərin artması iş
bazarında əsas trendlər kimi qalmaq baxımından davamlı xəttə malik olacaqdır.
Nəticə etibarilə, onlayn işləmə trendinin xüsusən beyin gücü istifadəsi və yaradıcı işlə yüksək
konsentrasiya tələb edən peşələrin olması, həmçinin, xidmət sferasında müəyyən ölçüdə tətbiq
imkanı ilə geniş funksionallıq səviyyəsi təmin etməsi nəzərə alındıqda, öz davamlılığını qoruması
təəccüblü deyil.
COVID-19 pandemiyası ofisdən kənar işləmə mexanizmlərini hərəkətə keçirsə də, eyni zamanda,
böhran səbəbilə geniş iqtisadi çətinliklərlə üzləşən və kütləvi ixtisara gedən sektorlarda
mürəkkəb vəziyyət yaratsa belə, digər tərəfdən müəyyən sahələr üzrə iş rejimi nəinki olduğu
kimi davam etməkdə, hətta yüksək gəlirlər imkanı formalaşdırmaqdadır. Bu halda, çeviklik


qabiliyyətinin artırılmasına nail olmağa çalışan və onlayn aktiv fəaliyyət göstərən bizneslər üçün
müstəqil peşəkarlara yönəlmə və onlayn işçi qəbulunun asanlaşması talant idarəedilməsi üzrə
boşluqları ləğv etmək üçün daha rahat şərait yaradır deyə bilərik. Beləliklə, bir çox sferada
kompaniyalar zamanın tələblərinə müvafiq, gələcəyə yönümlü, həmçinin, dəyişən situasiyalar
və fors-major hallar nəzərə alınmaqla, sürətli uyğunlaşma, o cümlədən, peşəkar bacarıqlarla
bağlı meydana çıxan çatışmazlıqlara dair lazımi qərarlar qəbul etmə, daha səmərəli və adaptiv iş
şəraiti yaratma istiqamətində çevik strategiyalar hazırlanmasına daha mülayim yanaşmalıdırlar.
Bununla bağlı, dövlət və özəl sektorun ortaq addımlar müəyyən edən fəaliyyəti məsələlərə
rasional həllər təmin etməklə yanaşı, regional əmək bazarında əməkdaşlıqlar da iş mühitində
yaranan vəziyyətlərlə əlaqədar adekvat tənzimləmə imkanına əsaslı miqyasda töhfə edə bilər.
Proqnozlardan kənar formalaşan yeni xüsusiyyətləri nəzərə almaqla, daha əhatəli və sistemli
strateji yanaşmalara söykənən, sferalararası koordinasiya elementlərini ən yaxşı formada işlədə
biləcək, sürətli şəkildə praktik mexanizmlər müəyyən edən konsepsiya və icra planlarının işlənib
hazırlanması bu istiqamətdə daimi olaraq məqsədəuyğun hesab edilə bilər.
Aytən Babayeva, Baş məsləhətçi
Referenslər:
1 Future of Jobs Report 2020
2 Future of Workforce Pulse Report
3 ILO Monitor: COVID-19 and the world of work. Seventh edition Updated estimates and analysis
4 https://www.worldbank.org/en/topic/poverty
5 IMF Working Paper

Aytən Babayeva
Bakı Dövlət Universitetini Beynəlxalq Hüquq ixtisası üzrə fərqlənmə diplomu ilə bitirib. Magistr dərəcəsi üzrə təhsilini İtaliyada Beynəlxalq Əməkdaşlıq və İnkişaf Elmləri üzrə almışdır.