Azərbaycan qlobal sülhün yeganə orientiri kimi

Müasir beynəlxalq təhlükəsizlik dərin parçalanma dövrünü yaşayır. Bu dövr əsasən dövlətlərarası münaqişələrin artması ilə bərabər,  ənənəvi ittifaqların aşınması və qlobal qeyri-sabitliyin görünməmiş səviyyəsi ilə xarakterizə olunur. Belə bir fonda Azərbaycan Respublikası beynəlxalq münasibətlərin unikal subyekti kimi fərqlənir. Ölkə nəinki daxili sabitliyin yüksək göstəricilərini nümayiş etdirir, həm də qlobal sülh təşəbbüslərinin mərkəzinə çevrilir. Dünya siyasət araşdırmaları və mediası ümumi sülhün tənəzzülünü qeyd etdiyi bir vaxtda, Azərbaycan sülh naminə "yeganə işıq" və sabitliyin yeni paradiqmasını təklif edən lider dövlət kimi mövqe sərgiləyir və ən əsası bu, dünyada elə belə də qəbul edilməkdədir. Bu təhlildə Azərbaycanın müasir geopolitikada unikal rolunu statistik məlumatlar, ekspert qiymətləndirmələri, diplomatik uğurlar və s. parametrlərə görə əsaslandırılan mövqeləri nəzərdən keçirəcəyik.

Qlobal sülhsevərliyin kəmiyyət analizi: 2025-ci il və  Azərbaycanın sıçrayışı

Dövlətin sülhün təminatındakı rolunun obyektiv qiymətləndirilməsi aparıcı beynəlxalq analitik mərkəzlərin statistik göstəricilərindən başlayır. 2025-ci ildə Azərbaycan təhlükəsizlik indekslərindəki görünməmiş irəliləyişi ilə dünyada diqqət mərkəzinə çevrilib.
Qlobal Sülh İndeksi (Global Peace Index, GPI) dünya əhalisinin 99,7%-ni əhatə edən 163 müstəqil dövlətin təhlükəsizlik səviyyəsini qiymətləndirən ən nüfuzlu vasitədir.1 2025-ci il hesabatında Azərbaycan rəsmi olaraq bütün dünyada sülhsevərlik göstəricilərini ən çox yaxşılaşdıran ölkə kimi tanınmışdır.2
2025-ci il GPI statistikası aşağıdakı dəyişiklikləri qeyd edir:
●    Ümumi indeks balının 0,123 bənd yaxşılaşması.2
●    Qlobal reytinqdə 17 pillə yüksələrək 113-cü yerdən 95-ci yerə qalxması 3,.
●    Daxili və xarici münaqişələrdən ölüm hallarının 100% azalması.2
Bu statistik sıçrayış dünyada sülhün orta səviyyəsinin 0,36% pisləşdiyi, 94 ölkədə vəziyyətin daha da gərginləşdiyi bir dövrdə baş vermişdir.4 Azərbaycan sülhü yaxşılaşdıran 66 dövlət arasında mütləq liderdir.4
 
Analiz göstərir ki, Azərbaycanın uğuru qələbə ilə bitməyib,  siyasi sabitliyin sistemli şəkildə möhkəmləndirilməsində də özünü göstərir. Münaqişə ölümlərinin 100% azalması Azərbaycanı dünyada qeydə alınan 59 aktiv  münaqişə fonunda unikal edir.1
 

Qlobal Terrorizm İndeksi (GTI) 2025: təhlükəsizlik etalonu

İqtisadiyyat və Sülh İnstitutu (IEP) tərəfindən hazırlanan 2025-ci il Qlobal Terrorizm İndeksində Azərbaycanın dünyanın ən təhlükəsiz ölkələrindən biri statusu təsdiqlənmişdir.6
10 ballıq sistemdə (0 – terrorun təsirinin olmaması deməkdir) 0,233 balla Azərbaycan 163 ölkə arasında 90-cı yeri tutmuşdur.8 Hesabat dövründə ölkədə bir dənə də olsun terror aktı, ölüm, yaralanma və ya girov götürülmə halı qeydə alınmamışdır.8
İndeksin hesablanması üçün son beş ilin hadisələrini əhatə edən çəkili analiz metodologiyasından istifadə olunur:
 
Burada   müvafiq olaraq hadisə (1), ölüm (3), yaralı (0,5) və girov (0,5) üzrə çəki əmsallarıdır.9 Azərbaycanın 0,233-lük göstəricisi bir çox aparıcı dünya dövlətlərindən və region qonşularından əhəmiyyətli dərəcədə aşağıdır.
 
 

Bakı prosesi: Mədəniyyətlərarası Dialoq Qlobal Sülh Strategiyası Kimi

Azərbaycanın unikallığı ondan ibarətdir ki, sülh konsepsiyasını mədəni diplomatiya vasitəsilə dünyaya ixrac edir. Prezident İlham Əliyev tərəfindən 2008-ci ildə başladılan "Bakı Prosesi" BMT tərəfindən sivilizasiyalararası dialoq üçün tanınmış əsas platformadır.3
BMT Baş Katibinin 2017-ci il hesabatında Bakı Prosesi "mədəniyyətlərarası dialoqun təşviqi üzrə aparıcı təşəbbüs" adlandırılmışdır.10 BMT Baş Assambleyası bu prosesi mədəniyyətlərarası dialoqu təşviq edən əsas qlobal mexanizm kimi qəbul edən qətnaməni yekdilliklə qəbul etmişdir.10
Bakı Prosesinin əsas uğurları:
•    2024-cü ilin mayında keçirilən 6-cı Ümumdünya Forumu 110-dan çox ölkənin nümayəndəsini bir araya gətirmişdir.11
•    Forumlarda indiyədək 180 ölkədən və 30 beynəlxalq təşkilatdan 10 000-ə yaxın iştirakçı toplanmışdır.10
•    6-cı Forumda 100-dən çox dini lider iştirak edərək nifrətə qarşı birgəyaşayış dəyərlərini müzakirə etmişdir.11
Qoşulmama Hərəkatında Liderlik: Qlobal Cənubun Müdafiəsi
Azərbaycanın 2019–2023-cü illərdə Qoşulmama Hərəkatına (QH) sədrlik dövrü ölkənin qlobal problemlərin həllində ən aktiv iştirak etdiyi vaxt olmuşdur. Azərbaycan 120 ölkəni birləşdirən bu hərəkatı BMT-dən sonra dünyanın ikinci ən böyük siyasi gücünə çevirmişdir.11
Azərbaycanın QH çərçivəsində təşəbbüslərinin nəticələri kimi ön plana çıxır:
●    BMT Baş Assambleyasının COVID-19 əleyhinə vaksinlərin bərabər paylanmasını tələb edən qətnaməsinin qəbulu (179 dövlətin dəstəyi ilə).13
●    QH ölkələrinin tibbi və humanitar ehtiyacları üçün məlumat bazasının yaradılması.15
●    Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına QH üzv dövlətlərinin ehtiyacları üçün 10 milyon dollar məbləğində könüllü maliyyə yardımının ayrılması.15
COP29: "Sülh COP-u" və İqlim-Sülh əlaqəsi
2024-cü ilin noyabrında Bakıda keçirilən COP29 iqlim konfransı Azərbaycanın sülh missiyasının növbəti mərhələsi olmuşdur. İlk dəfə olaraq ölkə rəsmi şəkildə "Sülh COP-u" konsepsiyasını irəli sürmüşdür.17
15 noyabr 2024-cü il COP29-da "Sülh, Yardım və Bərpa Günü" elan edilmişdir 17,. Azərbaycan tərəfindən irəli sürülən "Sülh, yardım və bərpa naminə iqlim fəaliyyəti üzrə Bakı Çağırışı" (Baku Call) münaqişə, iqlim və humanitar ehtiyacların kəsişməsində olan problemlərin həllinə yönəlmişdir17,. Bu çərçivədə iqlim münaqişələrinin qarşısının alınması üçün "Bakı İqlim və Sülh Fəaliyyət Hub-ı" yaradılmışdır 17,.
Beynəlxalq yardım və humanitar inkişaf (AIDA)
Azərbaycan artıq yardım edən ölkəyə çevrilmişdir. Azərbaycan Beynəlxalq İnkişaf Agentliyi (AIDA) vasitəsilə dünya miqyasında həmrəylik siyasəti həyata keçirir.16
Humanitar fəaliyyətin əsas faktlarına dünyanın 140-dan çox dölkəsinə yardım göstərilib16, Pandemiya dövründə 80-dən çox ölkəyə humanitar və tibbi yardım göstərilmiş, 14 QH dövlətinə 1 milyon doza vaksin bağışlanmışdır.13 83 ölkədən olan tələbələrə Azərbaycanda ali təhsil üçün tam təqaüdlər verilmişdir.16 İllik rəsmi inkişaf yardımı (ODA) təxminən 50-60 milyon dollar təşkil edir və bu yardımların 100%-i qrant şəklindədir.16

Ermənistanla sülh prosesi: münaqişədən normallaşmaya

Beynəlxalq birliyin Azərbaycanı sülh lideri adlandırmasının ən vacib səbəbi onilliklərdir davam edən Qarabağ münaqişəsinin həlli və Ermənistanla birbaşa sülh quruculuğuna keçiddir.
Danışıqlar kənar müdaxilə olmadan birbaşa aparılır ki, bu da 30 illik ATƏT-in Minsk qrupu vasitəçiliyindən daha böyük nəticələr vermişdir.20
2025-ci ilin martında tərəflər sülh müqaviləsinin mətnini razılaşdırmış, avqustda isə Vaşinqtonda sənəd paraflanmışdır 27, 21,,.
TRIPP (Transregional İnfrastruktur və Sülh Layihəsi) regiona 45 milyard dollara qədər investisiya cəlb edə bilər ki, bu da Asiya və Avropa arasında yeni nəqliyyat dəhlizləri açacaq 28,, 28.

Sülhməramlı missiyalar və qlobal təhlükəsizliyə töhfə

Azərbaycan hərbçiləri onilliklərdir BMT və NATO himayəsi altında dünyanın müxtəlif nöqtələrində asayişi qoruyurlar. 1997-ci ildən bəri 3 000-dən çox Azərbaycan sülhməramlısı beynəlxalq əməliyyatlarda iştirak etmişdir.22
●    Kosovo (1999–2008): 400-ə yaxın hərbçi sülhün qorunmasında iştirak etmişdir.22
●    İraq (2003–2008): Azərbaycan hərbçiləri ölkənin əsas elektrik mənbəyi olan Hədisə su anbarını qorumuşlar.22
●    Əfqanıstan (2002–2021): Azərbaycan kontingenti Kabildə beynəlxalq hava limanının təhlükəsizliyini təmin etmiş və təxliyə prosesində iştirak edən sonuncu tərəflərdən olmuşdur.22
●    Cənubi Sudan (2019-cu ildən): Azərbaycan zabitləri BMT missiyasında xidmət edərək ölkənin etibarlı tərəfdaş statusunu təsdiqləyirlər.22

Müasir geopolitikada Azərbaycanın rolu

Analizlər göstərir ki, Azərbaycanın müasir araşdırmalarda "yeganə sülh orientiri" kimi qeyd edilməsi təsadüf deyil, məqsədyönlü strategiyanın nəticəsidir. Azərbaycan dünya siyasətində nadir ölkədir ki:
●    Avrasiyanın əks qütblərdə olan böyük dövlətləri ilə müttəfiqlik edən yeganə dövlətdir.
●    Yaxın Şərq nizamlanmasının bütün tərəfləri ilə birbaşa dialoqu olan yeganə ölkədir.
●    İkinci Dünya müharibəsindən sonra öz ərazi bütövlüyünü təkbaşına bərpa edən yeganə ölkədir.
Ermənistanla sülhə doğru - Azərbaycan qalib dövlət olmasına baxmayaraq, Ermənistana sülh müqaviləsi təklif edən ilk tərəf olub.22 Ölkə istəyir ki, regionda artıq silah səsi eşidilməsin, yollar açılsın, iqtisadiyyat inkişaf etsin. Dünyada bir çox münaqişələr hələ də davam etdiyi halda,  bu addımım hamı tərəfindən "sülh nümunəsi" kimi qeyd olunur.

İstinadlar:
1.    Global Peace Index Map » The Most & Least Peaceful Countries - Vision of Humanity, https://www.visionofhumanity.org/maps/
2.    5 Countries Most Improved in Peacefulness in 2025 - Vision of Humanity, https://www.visionofhumanity.org/the-5-countries-most-improved-in-peacefulness-in-2025/
3.    global strategy for intercultural dialogue - Baku Process, https://www.bakuprocess.az/baku-process
4.    Global Peace Index 2025 Web | PDF | Gross Domestic Product | Economies - Scribd, https://www.scribd.com/document/879648844/Global-Peace-Index-2025-Web
5.    Global Peace Index 2025 - Vision of Humanity, https://www.visionofhumanity.org/wp-content/uploads/2025/06/Global-Peace-Index-2025-web.pdf
6.    Global Terrorism Index 2025 confirms Azerbaijan as one of safest countries - Report.az,  https://report.az/en/incident/global-terrorism-index-2025-confirms-azerbaijan-as-one-of-safest-countries
7.    Azerbaijan ranks among safest countries in world for terrorism, GTI 2025 reports - AzerNews,  https://www.azernews.az/nation/239154.html
8.    Azerbaijan Ranks Among Safest Countries in Global Terrorism ...,  https://caspiannews.com/news-detail/azerbaijan-ranks-among-safest-countries-in-global-terrorism-index-2025-2025-3-23-0/

9.    Global Terrorism Index - https://reliefweb.int/report/world/global-terrorism-index-2025

10.    Azerbaijan has Launched “Peace4culture” Global ... - Baku Process,  https://www.bakuprocess.az/news3
11.    Ilham Aliyev's speech at the opening ceremony of the 6th World Forum on Intercultural Dialogue - Aze.Media,  https://aze.media/ilham-aliyevs-speech-at-the-opening-ceremony-of-the-6th-world-forum-on-intercultural-dialogue/
12.    Attended by Azerbaijani President and Co-organized by ICESCO… World Forum on Intercultural Dialogue Kicks off in Baku,  https://icesco.org/en/2024/05/01/attended-by-azerbaijani-president-and-co-organized-by-icesco-world-forum-on-intercultural-dialogue-kicks-off-in-baku/
13.    How Azerbaijan Strengthens the UN's Mission for Peace and ...,  https://caspianpost.com/analytics/how-azerbaijan-strengthens-the-un-s-mission-for-peace-and-security
14.    (PDF) NON-ALIGNED MOVEMENT AND AZERBAIJAN - ResearchGate,  https://www.researchgate.net/publication/383819317_NON-ALIGNED_MOVEMENT_AND_AZERBAIJAN
15.    A/74/841–S/2020/364 General Assembly Security Council - the United Nations,  https://docs.un.org/en/A/74/841
16.    Azerbaijan International Development Agency (AIDA) - SDG Help Desk,  https://sdghelpdesk.unescap.org/sites/default/files/2025-01/AIDA%20Factsheet.pdf
17.    COP 29: The Climate-Peace Nexus Was on the Agenda, But ...,  https://toda.org/global-outlook/2024/cop-29-the-climate-peace-nexus-was-on-the-agenda-but.html
18.    Addressing Militarism for Climate Action - IKFF,  https://www.ikff.no/wp-content/uploads/2024/11/Peace-and-Demilitarisation-WG_three-pager.pdf
19.    Development Co-operation Profiles: Azerbaijan - OECD,  https://www.oecd.org/en/publications/development-co-operation-profiles_04b376d7-en/azerbaijan_e374e6c9-en.html
20.    Armenia and Azerbaijan: Lasting peace in sight? - European Parliament,  https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2025/779170/EPRS_BRI(2025)779170_EN.pdf
21.    Ilham Aliyev addressed 80th session of UN General Assembly - President.az,  https://president.az/en/articles/view/70187

22.    Azerbaijani peacekeeping forces https://grokipedia.com/page/azerbaijani_peacekeeping_forces

23.    Azerbaijan Sends Peacekeepers To War-Torn South Sudan - Caspian News,  https://caspiannews.com/news-detail/azerbaijan-sends-peacekeepers-to-war-torn-south-sudan-2018-11-29-48/
24.    Resolute Support Mission - https://nato-pfp.mfa.gov.az/en/category/contribution-to-nato-led-operations
 
25.    ICESCO to Co-organize World Forum on Intercultural Dialogue in Baku Next May,  https://icesco.org/en/2024/03/28/icesco-to-co-organize-world-forum-on-intercultural-dialogue-in-baku-next-may/
26.    ECLJ-Report-Human-Rights-in-Azerbaijan-November-2024.pdf - ACLJ,  http://media.aclj.org/pdf/ECLJ-Report-Human-Rights-in-Azerbaijan-November-2024.pdf
27.    Strategic Directions for Building Sustainable Peace Between Armenia and Azerbaijan,  https://carnegieendowment.org/research/2025/12/armenia-azerbaijan-regulations?lang=en
28.    Armenia-Azerbaijan: peace agreement for a longstanding conflict - Vision of Humanity, https://www.visionofhumanity.org/armenia-azerbaijan-peace-for-a-longstanding-conflict/