İdentiklik siyasəti və universitetlər

Keçən əsrin 60-cı, eləcə də 70-ci illərinin əvvəllərinə tarixi-sosioloji ekskurs etsək, (post)modern cəmiyyətlərdə aktivistlərin özlərini siyasi mənsubiyyətləri və ya uğrunda mübarizə apardıqları sosial məsələlər ilə identikləşdirdiklərini görə bilərik. Onlar özlərini radikallar, sosialistlər, kommunistlər, trotskistlər, maoistlər, anarxistlər, libertarianlar, skvatterlər, feministlər adlandırırdı. Feministlər də özlərini siyasi mənsubiyyəti ilə təqdim edirdi: onlar radikal və ya sosialist feministlər idi. Lakin bu gün siyasi mənsubiyyətlər geri çəkilib və mədəni, dini, cinsi, gender və həyat tərzi ilə bağlı identiklər səhnəyə daxil olub.

Furedi qeyd edir: “Mən Londonun bir qrup tələbələrinə öncəki eralarda tələbə seçimlərinə insanların dini, etnik və kultural identikliklərinin çox təsir etmədiyini söylədikdə, onlar mənə şübhə ilə baxırdılar. Çünki onlar identikliyin elə bir dərəcədə siyasiləşdirildiyi dünyada yaşayırlar ki, namizədlər dini, etnik və kultural mənsubiyyətlərini qürurla nümayiş etdirirlər. Tələbələr fərdlər və ya bir siyasi təşkilatın dəstəkçiləri olaraq deyil, özlərini identifikasiya etdikləri spesifik kultural qrupun üzvləri kimi nitq söyləyirlər”.

2015-ci il UCL (University College of London) seçkilərindəki “İslam cəmiyyəti”nin zəfəri 2016-cı ildə də təkrar olundu. Bu seçimlər tələbələrin öz identikliklərini ifadə etdikləri məsələlərə böyük enerji sərf etməyə hazır olduqlarını göstərirdi. Namizədlərinin seçilməsi üçün “İslam cəmiyyəti” tərəfindən yaxşı təşkil edilmiş səfərbərlik seçkilərdə qalib olmağa ciddi bağlılığı ortaya qoyurdu. Onlar keçmişdə tələbə aktivistlərinin davranışlarına oxşar şəkildə davranırdılar. Lakin dəyişən onların öz agentivliyini icra etmək üslubu və aktivizmlərinin məqsədi idi.

Kampus etirazı və ya aktivizimi bu gün siyasiləşdirilmiş kultural lüğət tərəfindən çərçvilənib və onun təməl motivi kültür idiomu vasitəsilə yaşanılan bir identikliyin tanınmasını təmin etmək olub.

Universitetlərdə işləyən əksər trendlərdə olduğu kimi, kultural identikliyin siyasiləşdirilməsinə dönüş və psixologiya idiomunun dəstəklənməsi daha geniş cəmiyyətdə görünən proseslər ilə paralel baş verir. İdentiklik siyasətinin mövcud fazasının mənşəyi 60-cı illərin sonunun əks-kültürü ilə bağlıdır. Lakin bu zaman identiklik siyasətinin təsiri indi olduğundan daha məhdud idi. Siyasi aktivistlər və geniş publika əsasən sosial transformasiya və islahata bağlı ideallar ilə hərəkətlənirdi. İdentiklik siyasətinin terapevtik oriyentasiyası daha məhdud və susqun formada mövcud idi.

Yalnız 70-ci illərdə identiklik siyasətinin mövcud səciyyələri formalaşmağa başladı. Bu prosesin yüksəlişini tədqiq etdiyi kitabında Eva Moskovitz bildirir ki, “60-cı illərin identiklik siyasəti Amerikanın 70-ci illərdə hisslərlə obsessiyası üçün zəmin hazırladı. Kultural identikliyin və emosionalizm ideologiyasının sintezi üçün ön şərt 60-cı illərin radikal hərəkatlarının tədricən zəifləməsi və klassik Solun tənəzzülü idi. Sosioloq Ketlin Lovniy bildirir ki, sosial ədalət hərəkatları əngəlləndiyini və ya rədd edildiyini hiss etdikdə, onlar yeni kollektiv identikliklər konstruksiya etməyə başladılar. O əlavə edir ki, agendalar dramatik sosial dəyişiklik axtarışından özmənliyin yeni psixi qəbulunu formalaşdırmağa doğru dəyişdi. (3)

Kollektiv identikliklərin konstruksiyasına özlərini həsr edən yeni hərəkatlar 60-cı illərin radikalları tərəfindən təşviq edilən doktrinaları açıqca rədd etmirdilər. Qarşıdakı onilliklərdə onlar anti-kapitalist və anti-imperialist hərəkat tərəfindən istifadə edilən dili qəbul etsələr də, onu keçmişin ədalətsizliklərinin səbəb olduğu əzabların psixoloji təsdiqinin ehtiyacına vurğu edən bir formada yenidən biçimləndirdilər.

Sosial ədalət ritorikasının qəbuluna rəğmən, identikliyin yeni kultural siyasəti getdikcə şəxsi və psixoloji təsdiq axtarışı ilə məhdudlaşdırıldı. “Amerikan Kültürü və Siyasətində Nəzarət və Təsəlli” adlı kitabında Dana Kloud qeyd edir ki, terapiya siyasi aksiyaya aşağıdan inandırıcı bir alternativə çevrilib. İndiyədək mühafizəkar və dini təxəyyül ilə bağlı olan ritorika – şəfavermə, öhdəsindən gəlmə, təsdiqlənmə - kultural identikliklərinin tanınması uğrunda çalışan hərəkatlar tərəfindən absorpsiya edildi. (4)

XXI əsrin əvvəllərindən başlayaraq, “öz”ün realizasiyası axtarışı vasitəsilə kollektiv identiklikləri təşviq etmək tendensiyası misligörünməmiş momentum qazandı. Bir partikulyar identikliyi nadirən qeyd etmək artıq kifayət deyildi. İdentikliklərin institusional praktikalar və tanınma ritualları vasitəsilə konstant kultivasiya və tanınmasına ehtiyacına var idi. Əksər insanların kultural identikliklərinə şamil etdiyi vurğu tez-tez normal olaraq fərdi özmənliyin yetişdirilməsi ilə bağlı olan təhlükələrin çoxalmasına yol açır. Nəticədə, identikliyini təsdiq etdirə bilmək uğursuzluğu spesifik bir qrupun identikliyinin yaralanması, zərər görməsi  olaraq şərh edilir. Bir ünsiyyət çatışmazlığı və ya qeyri-təsdiqləyici kimi yaşanılan bir davranış forması düşməncə reaksiya doğurur və həqarət yaxud sayğısızlıq aktı kimi ifşa edilir.

“Qrup zədələnməsi” ilə obesessiya identiklik siyasətinin ən aşkar səciyyələrindən biridir. İdentiklik siyasəti belə həqarətedici aktları viktimizasiya forması olaraq qavrayır və davamlı olaraq onun qurban statusunun dünyasını xatırladan bir ritorika qəbul edir. Bu, identikliyin təsdiq etdirilməsi tələbini şiddətləndirir. Həssaslıq (dayanıqsızlıq) narrativinin kultural identikliyə sayğı tələbi ilə sintezi keçmiş ədalətsizliklər üzərində qurulan dil ilə kommunikasiya edilir. Fərd və kultural qeyri-təhlükəsizlik arasında sıx əlaqə və onu keçmiş ədalətsizliklərin prizmasından yaşamaq meyili fərdləri özlərini keçmişin qurbanları kimi qavramalarını təşviq edir. Kultural aktivizimin cari fazasında özünü göstərən əksər mövzular – keçmişin ədalətsizliyinin simvollarına, kultural appropriasiya və ya mikro-aqressiyaya qarşı etirazlar - dominant kultural anlayışı aydınladır. 

Kultural travmanın normallaşdırılması

Psixoloji zərbə haqqında iddialar və oppressiya ritorikasının iç-içə keçməsi kampus etirazında təkrarlanan mövzuya çevrilib. Bu iki motiv arasındakı münasibət o qədər bir-birinə bağlıdır ki, hansının daha dominant olduğunu aydınlaşdırmaq bəzən çətindir. Psixoloji olaraq zərbə alnmış fərdlər özlərini anti-oppressiya idiomu vasitəsiləmi ifadə etməyə cəhd edirlər və ya oppressiya aktına qarşı etiraz edən insanlar öz mövqelərini şəxsi travmalarına diqqət çəkməkləmi gücləndirməyə çalışırlar?

Tələbə nümayişlərinin terapevtik dönüşünün proponentlərindən biri olan Aaron Hanlon qeyd edir ki, bu qəzəb emosionalizminin nümayişinin arxasında baş vermiş gerçək “keçmiş yara izləri” var. (6) Lakin dramda emosionalizm sadəcə öncədən mövcud olan bir yaraya cavab deyil, o, hərəkətləndirici və məsələnin özüdür.

Əksər tələbə etirazçıları kimi, Hanlon da opponentlərə yağdırılan moralist qəzəbi ılegitimləşdirmək üçün keçmiş travmasından istifadə edir. O, irsinə sayğısızlıq edənlərə bir reaksiyanı təmsil etdiyi səbəbilə bir qaradərili Yeil etirazçısının qəzəbinə haqlılıq qazandırır və onun familial keçmişinin “yaraları”na diqqət çəkir. Keçmişin yaraları insanların əcdadlarının yaşadığı ədalətsizliklərin bu gün onları zədələdiyini təlqin etmək baxımından bir bazis olaraq meydana çıxdı. Bu motiv oppressiya simvollarına qarşı səfərbərlik üçün resurslar rezervuarını təklif edir.

Kultural travma ritorikası Qərb dünyasında geniş şəkildə istifadə olunur. O artıq gündəlik istifadəyə daxil olub. Tanınmış kultural sosioloq Ceffrey Aleksander qeyd edir: “XX əsrdə ilk öncə Qərb ölkələrində, daha sonra isə bütün dünyada insanlar davamlı olaraq bir yaşantı, bir hadisə, bir zorakılıq aktı və ya qısnama, yaxud da, hətta ani və gözlənilməz bir şey tərəfindən travmatizasiyaya məruz qaldığı barəsində danışmağa başladılar”.

C.Aleksander bildirir ki, travma sadəcə bir spesifik hadisəyə reaksiya deyil, o, təbii olaraq mövcud olan bir şey də deyil, o, cəmiyyət tərəfindən konstruksiya edilir. (2) Travmanın bu konstruksiyası həssaslığa meyilliiyi ilə müəyyən edilən bir şəxsiyyət versiyasına əsaslanır. Buna görə də, öncəki zamanlarda ekzistensial əzab və ya psixoloji dezoriyentasiyanın səbəb olduğu bir təlatüm indi travmatizasiyaedici kimi diaqnoz edilir.

Aleksanderin keçmiş tərəfindən travmatizasiyaya məruz qalmaq yaşantısının təbii bir şey olmadığı xatırlatmasına rəğmən, o getdikcə həyatın təbii bir faktı kimi imişcəsinə qəbul qavranılır. Medikalizasiya imperativi tərəfindən dəstəklənilən kultural travma bir nəsildən sonrakı nəslə nəql edilən bir xəstəlik olaraq təsvir edilir. Bu perspektivdən, keçmişdə bir insan qrupuna qarşı törədilən viktimizasiya aktı onun törəmələrini kabus kimi təqib etməyə davam edir. Bu baxış Holokostdan sağ qalanların uşaqlar və nəvələrinin sadəcə kultural olaraq dezoriyentasiyaya deyil, həm də valideynlərinin yaşadığı travma tərəfindən genetik olaraq dəyişikliyə məruz qaldığı iddiasının dəstəkçiləri tərəfindən təşviq edilir. Biological Psychiatry-də nəşr olunan bir məqalə “valideyn travmasının uşağa hər iki nəsildə epigenetik dəyişikliklər ilə assosiasiya edilən transmissiyasının sübutunun olduğunu irəli sürürdü. Müəlliflər iddia edirlər ki, sözügedən tədqiqat ciddi psixoloji travmanın necə nəsillərarası təsirlərinin olduğu barəsində insayt təmin edir. Tədqiqatçılardan biri Reyçel Yehuda qeyd edir ki, 32 yəhudi kişi və qadınlarının uşaqları arasında müşahidə olunan “gen dəyişikliklər”i yalnız valideynlərinin məruz qaldığı Holokosta şamil edilə bilər. (7)

Kultural travmanın səbəb olduğu genetik mutasiyalara maraq identiklik siyasətinin ictimai həyat üzərində getdikcə artan təsirini əks etdirir. Elm adamları Holokostun sağ qalanların uşaqları və nəvələri üzərində genetik və fizioloji təsirlərini tədqiq etməyə maraqları artmağa başladı. Bu da viktimizasiya və travmanı nəsillərarası olaraq reproduksiya olunan bir proses kimi geniş şəkildə qavranılma tendensiyası ilə bağlı idi. Nəticə etibarilə, maraq konsentrasiya düşərgələrinin sağ qalanlarından, onların uşaqları və nəvələrinə yönəldi. Pervert şəkildə, bir konsentrasiya düşərgəsində birbaşa alçaldılmış mövcudiyyət yaşantısı sonrakı nəsillər tərəfindən çəkilən emosional əzabın səbəbi kimi qavranıldı.

Cəmiyyət qurbana kvazi-müqəddəs status bəxş etdiyi üçün, əksər insanlar bu identikliyi dəstəkləməyə çalışır. Holokost viktimizasiyanın dəhşətlərini simvolizasiya etməyə xidmət edir və çoxsaylı fərdlər və təşkilatlar bu yaşantıdan öz identiklik və aspirasiyasını legitimləşdirmək üçün bir bazis kimi faydalanır. Qeyd olunan tədqiqatı aparanlardan biri, Yael Danieli bildirirdi ki, “Nəvələr bizi onlara nəzər yetirməyə məcbur etdi”. (8) Başqa sözlə, 70 il əvvəl baş verən bir tarixi yaşantının viktimizasiyasının özünüqavrayışı bu tədqiqata başlamağa – elmin nüfuzu vasitəsilə bu inancı legitimləşdirməyə stimul verib. 
Travmanın nəsillərarası transmissiyası barəsində genetik əsaslı arqumentlərin dövriyyəsi dominant kultural açıqlamaları gücləndirir. Keçmişin indi üzərində heç vaxt sonu olmayan təsirləri haqqında determinist narrativdə nəsillərarası travma tezisini təşviq etmək üçün istifadə edilən naturalist və kultural arqumentlər arasında çox az seçim imkanı var.

Kultural travma tezisinin təsiri cəmiyyətin keçmişdə cavablar axtarmaq vasitəsilə indinin anlamını qazanmaq tendensiyası ilə sıx bağlıdır. Onun təsiri kultural identiklik obsessiyasının institusionallaşdırıldığı universitetlərdə xüsusilə nəzərə çarpır. Kultural travma etirazları vasitəsilə tarixi viktimizasiyanın təsirlərinə həll yolu axtarmağa çalışan tələbə aktivizmini canlandırır. 2015-ci ildən bəri tarixi ədalətsizliklərin örnəklərindən irqi və kolonial konnotasiyaları ilə artefaktlar və heykəllərə qarşı kampus etirazını hərəkətləndirir. Missuri Universiteti, Villiam və Meri Kollecində “irqçi təcavüzkar” olaraq damğalanan T.Ceffersonun, habelə Texas Universitetində Cefferson Deyvisin heykəllərini götürülməsi tələbi ilə aparılan kampaniyalar kampus siyasətindəki mühüm trendi örnəkləndirir. Prinstonda isə tələbələrin etirazı bir akademik təşkilat və rezidensial kollec tərəfindən “irqçi” Vudrov Vilsonun adının istifadəsinə qarşı yönəlirdi.

Tipik olaraq, kultural travmanın nüfuzundan istifadə onun tarixin qurbanlarına terapevtik faydalar təmin etdiyi iddiası ilə əsaslandırılır. Missuri Univeristeti Ceffersonun heykəlinin götürülməsi ilə bağlı petisiya qeyd olunurdu ki, “heykəlin varlığı kampusda “irqçi-cinsçi” atmosferi əbədiləşdirir”. Petisiyaçılar bildirirdilər ki, “bu abidə təkcə Amerikada üzləşdiyimiz irqi problemi aradan qaldıra bilməz, lakin o, tarixin emosional və psixoloji gərginliyini müalicə etməyə yardım edəcək”. “Tarixin emosional və psixoloji gərginliyini müalicə etmək” anlayışında xülasələndirilən ideyalar indinin keçmişə münasibətinin determinist baxışını ifadə edir. Bu perspektivdən, insan psixikasına uzaq keçmişdə vurulan zərbə onların həyatını indidə yaralamağa davam edir.

“Rhodes Must Fall” kampaniyası tarixin zərbələrinə qarşı etirazın psixoloji təsdiq iddiası üçün bir medium təminetmə üslubunu nümayiş etdirir. Cənubi Afrikanın Keyp Taun Universitetində başlayan adıçəkilən hərəkat iddia edirdi ki, Afrikanın müstəmləkələşdirilməsini təşviq edən tanınmış XIX əsr imperialisti Sesil Rodsun heykəli tələbələrin gözü önündən götürülməlidir. Bu heykəlin kampusdan götürülməsi ilə bağlı arqumentlər onun XIX əsr əməlləri ilə deyil sadəcə, eyni zamanda heykəlin bu gün tələbələrin sağlamlığına vurduğu psixoloji zərbə ilə də əsaslandırılmağa çalışılırdı. Etirazın liderlərindən olan Kaeleboqa Ramaru təkid edirdi ki, institutun ortasında dayanan bu heykəl çoxsaylı qaradərili tələbənin travma və əzab mənbəyidir. (9)

“Rhodes Must Fall” kampaniyası eyni ildə Oksford Universitetində, Oriel Kollecində də başladılmışdı. Burada da tələbələr iddia edirdilər ki, heykəl onlara sadəcə Rodsun irqçilik, kolonializm və oppressiya irsini xatırlatmır, həm də onları yenidən travmatizasiya etməyə xidmət edir. Yürüş iştirakçısı Anni Teriba qeyd edir: “hər gün mühazirələrə gedərkən bu heykəlin yanında keçməli olmaqda zorakılıq var, imtahanlar verərkən keçmiş quldarların rəsmləri ilə oturmalı olmaqda zorakılıq var, bu həqiqətən problematikdir. (10)

Bu da ona dəlalət edir ki, həmin tələbələrin identiklikləri tarixin ədalətsizlikləri tərəfindən müəyyən edilməyə davam edir. Tarix kontinual kultural travma mənbəyi olaraq görülür.

Keçən əsrin ortalarına anti-kolonial hərəkat özünü tarixi ədalətsizliklərin təlqin etdiyi yükdən azad etməyə çalışırdı. Anti-kolonial nəzəriyyəçi Frantz Fanon yazırdı ki, azadlıq mübarizəsi “yeni insanların gerçək yaranışı”na səbəb olub. Bu baxışa əsasən, kolonializmə qarşı döyüşənlər tarixin yaradıcıları idi. Onun permanent xəstələri deyil. Sosial kommentator Kənan Malik də qeyd edir ki, gerçək de-kolonizasiyaçılar tarixin boyunduruğunu atmağa çalışırdısa, “Rhodes Must Fall” yürüşçüləri keçmişin onları yenidən koloniyalaşdırmasına icazə verib. (11) Bu gün, identikliyin tanınması və təsdiq edilməsinin essensial bir ehtiyac olduğu əsrdə, Fanonun yeni insanlığın təşkili vasitəsilə keçmişi aşmaq çağırışı yad bir fenomen kimi görünür.

İnsanların öz viktimizasiyasını ifadə və tədqiq etdikləri bir mediuma çevrilən tarix kultural identiklik siyasətinin təsiri ilə bağlıdır. Tarix bu identikliyi legitimləşdirir, lakin bunu edərkən keçmiş viktimizasiya yaşantısını ona məruz qalanlar üçün əbədiləşdirir. Belə identikliklər öz əzab şərtlərinin əbədiləşməsində kökləşir. İdentiklik tarixi ədalətsizliyin əzabına əsaslandıqda, bu anlayışdan uzaqlaşmaq olduqca çətin olur.

Kulural identikliyin siyasiləşidirilməsi permanent şəkildə viktimizasiyanın nəsil bölgüsünü aşdığını xatırladır. Vendi Braun qeyd edir ki, “siyasiləşdirilmiş identiklik” öz müstəsnalığına bağlıdır. Çünki o, identiklik kimi mövcudluğu üçün bu müstəsnalığı əsas alır. Buna görə də, keçmiş yanlışlığın tanınması heç vaxt restitusiya axtaranlar üçün qanedici olmur. Tarix heç vaxt geri çevrilə bilməz, və viktimizasiya, ədalətsizlik və travma yaşantısına əsaslanan bir identiklik özünü aradan qaldırmadan taleyi ilə “barışdırıla” bilməz. Nəticədə, kultural travmanın qurbanı olmanın əxlaqi nüfuzundan faydalanmaq cəhdi fərdlərin keçmişin məhbusları olmasına yol açır. (12)

 

 

Ədəbiyyat və istinadlar:

1. Moskowitz, E. (2001) In Therapy We Trust , The John Hopkins University Press: Baltimore
2. Alexander, J.F. (2004) ‘Toward a Theory of Cultural Trauma’, in Alexander, J.C., Eyerman, R., Giesen, B., Smelser, N. & Sztompka, P. (eds.) Cultural Trauma and Collective Identity ,University of California Press: Berkeley
3. Lowney, K.S. (1999) Baring Our Souls: TV Talk Shows and the Religion of Recovery , Aldyne De Gruyter: New York
4. Cloud, D.L. (1998) Control and Consolation in American Culture and Politics: Rhetoric of Therapy , Sage Publications: Thousand Oaks, CA. 
5. http://www.biologicalpsychiatryjournal.com/article/S0006–3223(15)00652–6/abstract  
6. https://newrepublic.com/article/128193/college-students-arent-cuddly-bunnies  
7. http://www.theguardian.com/science/2015/aug/21/study-of-holocaust-survivorsfinds-trauma-passed-on-to-childrens-genes?CMP=share_btn_tw  
8. http://forward.com/news/162030/can-holocaust-trauma-affect-third-generation/  
9. http://ewn.co.za/2015/03/19/UCT-students-want-Rhodes-statue-moved-out-of-sight  
10. http://news.sky.com/story/1517577/oxford-students-want-racist-statueremoved  
11. www.aljazeera.com/indepth/opinion/2016/01/cecil-rhodes-oxford-problem-160110061336569.html  
12. Brown, W. (1995) States of Injury: Power and Freedom in Late Modernity , Princeton University Press: Princeton, NJ.